На 28 август, Денот на рударите, од сите говорници се слушна иста реченица – рударството не е професија на минатото, туку на иднината. Бројките што стојат зад таа реченица кажуваат нешто поинакво за сегашноста.

Пред повеќе години во оваа гранка имало над 10.000 вработени. Денес бројката е речиси преполовена, а трендот на опаѓање продолжува. Според Државниот завод за статистика, во мај 2026 бројот на работници во секторот „рударство и вадење камен“ е за 7,3 отсто помал од мај 2025 година.

Просечната нето-плата, пак, порасна за 5,8 отсто и надмина 61.000 денари. Значи платата расте, а работниците ги нема. Тоа не е контрадикција – тоа е точно она што се случува кога една дејност се автоматизира додека истовремено се стеснува.

Кој ја држи економијата

Тежината на секторот е реална и не треба да се потценува. Во 2025 година рударството учествувало со 10,9 отсто во индустриското производство и со 2,8 отсто во вкупниот македонски извоз. Произведени се 130.174 тони бакарен, оловен и цинков концентрат.

Заменик-министерот за енергетика, рударство и минерални суровини Мирослав Лабудовиќ на одбележувањето во РЕК Битола и РЕК Осломеј рече дека над 10.000 семејства во Македонија го вадат лебот директно од рударскиот сектор. Тоа е поинаква бројка од онаа на статистиката за вработени во самиот сектор – едната ги брои работните места, другата семејствата што зависат од нив, вклучувајќи ги и оние во придружните дејности.

Инвестицијата што застана

Намалувањето на бројот на работници се објаснува со застој на инвестиции, најчесто поради критики за опасност од уништување на животната средина, загадување со тешки метали и ризици за водните ресурси. Најгласната илустрација беа оспоруваните концесии за рудникот за бакар и злато „Иловица-Штука“, каде беа планирани над 500 директни и 2.700 индиректни вработувања.

Од другата страна стои примерот на Македонска Каменица. Рудник САСА годинава воведе три нови подземни камиони, ја заврши првата фаза од проектот за подземна вентилација и воведе централизиран систем за следење и управување со процесите. Од влегувањето на Central Asia Metals во ноември 2017 година до денес вложувањата надминале 120 милиони долари.

Тоа е сериозна сума и вреди да се каже. Но модерноста на еден рудник не се мери само со цената на машините – се мери и со податоците за безбедноста, квалитетот на водата и почвата, и со тоа дали тие податоци се достапни за проверка откако машините ќе почнат да работат.

78 отсто што треба да се вратат

Според законската распределба, 78 отсто од платените концесиски надоместоци се приход на општината на чија територија се врши концесиската дејност. Тие средства треба да завршат во локални патишта, водоводи, комунална инфраструктура, училишта и проекти за заштита на животната средина.

Министерката за енергетика, рударство и минерални суровини Сања Божиновска порача дека „ниту еден тон произведена руда, ниту еден процент од извозот и ниту една инвестиција не вредат повеќе од човечкиот живот“ и дека рудникот не смее да биде изолиран остров.

Тоа е точна реченица. Прашањето кое ниту едно одбележување не го одговара е колку од тие 78 отсто во последните пет години навистина завршиле во водовод или училиште во рударските општини – и дали таа сметка воопшто е јавно достапна некаде. Бидејќи токму таа бројка, а не говорот на 28 август, ќе одлучи дали следната генерација ќе остане да работи во тие места.