U nedelju, 13. septembra, Botunski manastir „Uspenje Presvete Bogorodice” obeležava 30 godina od obnove i osvećenja. U 7:30 počinje Vaskrsna Jutrenja i Sveta Arhijerejska Liturgija, u prisustvu Mitropolita debarsko-kičevskog g. Georgija, nakon čega sledi proslava.

Datum je jubilarni, ali priča iza njega starija je od trideset godina i mnogo manje svečana. Manastir se nalazi na jugoistočnim padinama Karaormana, skoro dva kilometra od sela Botun, na visoravni sa koje se vide sva sela Donje Debrce. Poslednja istraživanja pokazuju da je najverovatnije srušen za vreme Brsjačke bune 1880-1881. godine - i to ne slučajno.

Most, dervendžije i osveta

U Botunu se nalazio jedini bezbedan karavanski most za prelazak reke Sateske. O njemu su brinuli Botunci kao dervendžije, zbog čega su bili oslobođeni pojedinih poreza. Most je bio deo puta Debar - Prilep, koji je prolazio preko Malesije, kroz Debrcu i nastavljao za Demir Hisar. Austrougarski putopisac Ami Bue je 1838. godine, putujući tom rutom, prenoćio upravo u Botunu.

Taj most značio je kontrolu nad deonicom koja je vredela. Zato su Botunci dali veliki doprinos oružanom otporu za vreme Brsjačke bune - i zato je posle njenog neuspeha manastir srušen iz osvete. Toponimi su ostali kao svedočanstvo: klisura ispod manastira do danas se zove „Kaluđerdol”, a reka kroz nju - „Kaluđerka”.

Ikona koja je preživela

Iz manastira je spasena samo ikona Bogorodice - Secarica. Ona se danas čuva u hramu „Sveti Atanasije” iz 1854. godine, preimenovanom njoj u čast u „Presveta Bogorodica” 1895. godine. Na ikoni je 2021. godine otkriven natpis da je delo čuvenog Trpa Zografa iz Korče, koji ju je naslikao u novembru 1806. godine i sam je poklonio za svoje spasenje.

Obnova današnjeg hrama počela je 1992. godine, na ruševinama starog - koji je bio znatno većih dimenzija od onoga što danas stoji na tom mestu. Mesto gde je bila časna Trpeza u oltaru Botunci su zaštitili velikim kamenim pločama i tamo su decenijama palili sveće i molili se, iako od hrama nije bilo ničega. Tokom građevinskih radova otkriveno je više grobova iz različitih perioda.

Hram je završen 1996. godine i osvećen 6. oktobra iste godine od strane pokojnog Mitropolita debarsko-kičevskog g. Timoteja. Freskopis i velike ikone na ikonostasu delo su srpskog zografa Lazara Lečića.

Ono što se obeležava u nedelju, dakle, nije građevina. To je jedna od retkih priča u kojoj nešto srušeno za kaznu nije ostalo srušeno - zato što ljudi iz sela nisu dozvolili da se mesto zaboravi, čak ni kada tamo nije bilo zidova.