26 Temmuz 1963, saat 5'i 17 geçe. Yirmi saniye içinde Üsküp, insanların bildiği biçimiyle var olmayı bıraktı. Richter ölçeğine göre 6,1 büyüklüğünde deprem, 1.070 ölü, yaklaşık 3.000 yaralı, 200.000'den fazla evsiz kalan yurttaş. Altmış üç yıl sonra, Üsküp'ün Eski Çarşısı'nda, o çarşının ayakta kalması için mücadele eden bir adam için anıt plaket açıldı.

Polonyalı şehir plancısı Adolf Ciborowski, kentin yeniden inşa planı üzerinde çalışan uluslararası uzmanlar arasındaydı. Birleşmiş Milletler'in Üsküp'ün yeniden inşasına yönelik proje çalışmasını, stratejik ve toplumsal kalkınma planlarını yönetti. Japon mimar Kenzo Tange ise tanınmış „Şehir Duvarı”nı ve merkezi kent alanını tasarladı.

Silinmeye hayır diyen adam

Nadiren anlatılan kısım burası. Önerilerin bir bölümünün tarihi kent çekirdeğinin tamamen modern kentsel çözümlerle değiştirilmesini öngördüğü noktada, Ciborowski tarihi mirasın kentin yeni vizyonuna dahil edilmesini savundu.

Çayır Belediye Başkanı İzet Mexhiti, plaketin bu vizyona ve Üsküp'ün en önemli tarihî, kültürel ve kimliksel değerlerinden biri olmayı sürdüren Eski Üsküp Çarşısı'nın korunmasına yapılan katkıya bir şükran ifadesi olduğunu söyledi. Üsküp Belediye Başkanı Orce Gyorgyievski ise plaketi, çarşının ruhunun korunmasına yardım eden bir adama yönelik küçük ama anlamlı bir şükran eylemi olarak nitelendirdi. Etkinlikte Ciborowski'nin torunu Julia da hazır bulundu ve tarihin modern bir gelecek yaratmaya hizmet etmesi gerektiğini söyledi.

Altmış üç yıl sonra

Bu plaketin bugün ne anlama geldiği üzerinde durmaya değer. Bir yabancı, yerle bir olmuş bir kentte, o kentin en eski bölümünün silinmemesi için mücadele etti - üstelik „modern” kelimesinin her inşaat tartışmasındaki en güçlü argüman olduğu bir dönemde. O tartışmayı kaybetseydi, çarşı bugün bir otopark ya da bir idari blok olurdu.

1963'ten bu yana Üsküp küresel bir dayanışma sembolü - yardım dünyanın her yerinden geldi ve kent yeniden ayağa kalktı. Yıl dönümü vesilesiyle Şehir Müzesi'nde „63 yıl - Üsküp '63” sergisi, Şehir Parkı'nda ise „Üsküp, sevincim” konseri düzenleniyor.

26 Temmuz tarihi kentin kolektif hafızasına kazınmış olarak kalıyor. Ölü sayısı yüzünden değil, sonrasında gelenler yüzünden - ve Ciborowski gibi, yeniden inşanın silmek anlamına gelmemesi gerektiğinde ısrar eden insanlar yüzünden. Bu, gelecek her kent yönetiminin isterse çarşıdaki plaketten okuyabileceği bir derstir.