Литванија тргна да ја укине забраната за нуклеарно оружје: од Москва веднаш стигнаа закани со „Орешник“

Литванскиот Сејмас на 6 октомври гласаше за нешто што уште пред неколку години никој во Вилнус не би го изговорил на глас. Со 106 гласа „за“, 18 „против“ и шест воздржани, пратениците го поминаа првото од двете задолжителни гласања за уставна измена што ја брише забраната за распоредување оружје за масовно уништување на литванска почва – вклучително и нуклеарно.

Забраната е стара повеќе од три децении. Литванија ја запиша во Уставот по обновувањето на независноста од Советскиот Сојуз. Денес е членка и на НАТО и на Европската унија, сместена на една од најчувствителните точки на источното крило на Алијансата: на запад и југ ја допира руската Калининградска област, а на исток и југ Белорусија, блиска сојузничка на Москва.

Бомбите, сепак, не пристигнуваат утре. Литванија сè уште нема одлучено да прими нуклеарно оружје. За конечна промена на Уставот треба уште едно гласање, а на двете е потребна поддршка од најмалку две третини од сите пратеници – 94 од вкупно 141. Меѓу двете гласања мора да поминат најмалку три месеци. Значи, засега станува збор за отворена врата, не за распоредени ракети.

Москва не ги чекаше трите месеци. Портпаролот на Кремл, Дмитриј Песков, реагираше речиси веднаш: „Ако воената инфраструктура на земја која е, практично, водечка членка на НАТО се приближува до нашите граници, тоа, се разбира, не може да се доживее поинаку освен како чекор кон ескалација на тензиите.“ Според него, ниту евентуална американска база ниту нуклеарно оружје во Литванија не би донеле стабилност во Европа, туку „нова значајна ескалација“. Песков го поврза литванскиот потег со идејата на Доналд Трамп за американска воена база во Литванија.

Потоа реториката отиде таму каде што руската реторика вообичаено оди. Песков предупреди дека Литванија со нуклеарно оружје би можела да стане мета на руското нуклеарно оружје. Првиот заменик-претседател на Одборот за одбрана во Државната дума, Алексеј Журављов, повика на удар со „Орешник“ или со далекометни дронови врз објекти во Литванија доколку таму се распореди нуклеарно оружје. Дмитриј Медведев отиде најдалеку: во случај на воен судир, Литванија според него би можела „да исчезне од картата на светот“.

Зошто токму Литванија ја нервира Москва толку многу? Погледнете ја картата. Калининград нема копнена врска со остатокот од Русија и е заглавен меѓу две членки на НАТО, Литванија и Полска. Низ литванска територија минува и коридорот Сувалки – тесен појас меѓу Полска и Литванија што ги поврзува балтичките држави со остатокот од НАТО и го дели Калининград од Белорусија. Американското присуство не е ново: од 2019 година во земјата ротира американски оклопен баталјон со околу 1.000 војници.

Промената доаѓа во време кога европските држави забрзано ги зголемуваат вложувањата во одбрана поради војната во Украина. Балканот добро ја знае сцената во која мала земја стои меѓу големи сили, а линиите на картата ги цртаат други. Вилнус има право да се плаши од соседот – историјата му дава доволно причини. Но дали нуклеарната забрана од 1990-тите не беше подобра заштита од нуклеарна мета во сопствениот двор? И кој ќе одговара ако одговорот се покаже погрешен?