На берзите во Југоисточна Европа цената на струјата помина 700 евра за мегават-час. Најголем скок имало во Словенија и Хрватска, најниски цени задржале Грција и Бугарија. Најинтензивните денови биле 3 и 4 август, кога цените во однос на претходните недели пораснале за 50 до 100 отсто.

Причината не е геополитика, не е санкција и не е нечиј картел. Причината е дека нема доволно вода.

Реките ги гаснат реакторите

Ниското ниво на Дунав ја принуди унгарската нуклеарна централа Пакш да го намали производството за 90 отсто. Романската Чернавода го намалила за 50 отсто. Словенечката Кршко го намалила капацитетот за 20 отсто, откако високите температури на водата во Сава ѝ оневозможиле да испушта топлина – еколошките прописи забрануваат загревање на реката над утврдените прагови.

Хидроцентралите ја имаат истата болест. Во Србија, Ѓердап 1 работи со 20 отсто од нормалното производство, Ѓердап 2 со 30. А на другата страна од равенката, потрошувачката во регионот пораснала помеѓу 5 и 20 отсто – затоа што кога надвор е 40 степени, климите не се предлог.

Значи истата жештина што ја прави струјата неопходна, ја прави и недостапна. Тоа е сценарио во кое нема кого да обвиниш, и токму затоа е потешко од оние во кои има.

Романија тонела баржи за да го подигне Дунав

Најсликовитиот детал од целата приказна е мерката до која прибегнала Романија за да ја одржи Чернавода во работа: потопување баржи за да се подигне нивото на водата. Централата покрива околу една петтина од производството на струја во земјата.

Тоа не е решение. Тоа е импровизација на држава на која ѝ снемува опции – и вреди да се запамети како слика од летото 2026.

Не е само регионот

Проблемот се шири и на најголемиот нуклеарен производител на континентот. Според извештаи од европскиот енергетски сектор, за време на топлотните бранови кон крајот на јуни и средината на јули, француските централи морале привремено да ја намалат достапната моќ за осум до девет гигавати – околу една петтина од нормалното летно производство на земјата.

Кршко, за споредба, произведува 35 до 38 отсто од струјата во Словенија, а половина од производството оди во Хрватска, каде покрива 15 до 20 отсто од потребите. Кога една централа кашла, две земји се потат.

Каде сме ние во оваа приказна

Македонија е дел од истиот регионален пазар и купува од истите берзи каде цената скокна. Нашите хидроцентрали ја пијат истата суша. Тоа не е прогноза за нечија сметка – тоа е структурата на пазарот на кој сме приклучени.

Прашањето што вреди да го поставиме не е колку ќе чини струјата во август. Прашањето е дали енергетското планирање кај нас воопшто ја вклучува можноста дека реките, на кои се потпираат и нашите и соседските централи, нема да ги има во истиот обем следната деценија. Досега таа претпоставка не се гледаше во ниту еден стратешки документ.