Олово, кадмиум и арсен на најмалку 13 локации, а закон за почвите нема: Нацртот е напишан, но не е објавен

Македонија има најмалку 13 локации со историско загадување на почвата – од ОХИС во Скопје, преку топилницата во Велес и рудникот Лојане, до Југохром во Јегуновце. И од неодамна нема закон што уредува што се прави со нив. Со последните измени на Законот за животна средина, одредбите за управување со контаминираните подрачја беа избришани, а новиот Закон за заштита на почвите сè уште стои во фиока.

На тоа предупреди организацијата Еко-свест, која на 16 октомври побара од Министерството за животна средина и просторно планирање итно да го објави нацрт-законот на ЕНЕР и да отвори јавна консултација. Според нив, текстот е веќе изработен од надворешни експерти и доставен до Министерството. Следниот чекор е само негово објавување – чекор што, засега, не се случува.

Што лежи во почвата

Листата на жаришта е долга и позната. Во ОХИС, проблемот е отпадот контаминиран со линдан, инсектицид од групата HCH; Министерството и меѓународни партнери работат на отстранување на отпадот од малата депонија, додека големата останува посебен предизвик. Околу поранешната топилница за олово и цинк во Велес, научни истражувања утврдиле зголемени концентрации на олово, кадмиум, цинк, арсен и жива – на дел од испитаните места кадмиумот бил трипати, а оловото и цинкот двојно над референтните интервентни вредности според холандските стандарди користени во студијата.

Кај Лојане, поранешниот рудник за арсен и антимон, истражувањата документирале загадување на почвата, седиментите и подземните води, а научниците предупредуваат дека остатоците претставуваат потенцијален извор на загадување за подрачјето меѓу Лојане, Ваксинце и Табановце. На листата се и рудниците Саса, Злетово, Тораница и Бучим, како и Југохром. Постари државни документи, пак, евидентирале и 16 индустриски контаминирани локации, зависно од опфатот на пописот.

Загадено, но недокажливо

Тука е суштината на проблемот. Како што предупредува професорот Стафилов, Македонија има лимити за метали во зеленчукот, но нема стандард за дозволени содржини во почвата. Без закон со гранични вредности, загаденото земјиште не може правно да се третира како жариште, загадувачот не може да се санкционира, а еколошка тужба нема на што да се потпре. Почвата може да е полна со арсен – а државата нема инструмент тоа формално да го утврди.

Олово кое ги оштетува мозокот и нервниот систем кај децата, кадмиум кој е класифициран како канцероген, арсен поврзан со повеќе видови рак – ова не се апстрактни поими, туку материи кои преку прашината, водата за наводнување и храната можат да излезат од индустриските комплекси. Светската здравствена организација наведува дека за оловото не е утврдено ниво на изложеност кое е целосно безопасно.

Законот е напишан. Експертите си ја завршиле работата. Останува прашањето: зошто Министерството чека, и колку уште години жителите на Велес, Лојане и Јегуновце треба да живеат покрај жаришта за кои државата официјално нема ниту правила?