На 11 август 1992 година Собранието изгласа два симбола на нова држава. Едниот е сè уште со нас. Другиот траеше три години и предизвика економска блокада.

Триесет и четири години подоцна, вреди да се прочита како точно се случило тоа – зашто приказната е поинтересна од годишнината.

Конкурс, 36 предлози, тројца финалисти

Уставот од 1991 не ја усвоил химната автоматски. Требало да се определи со закон, во рок од шест месеци. Собраниската комисија за уставни прашања на 25 март 1992 објавила јавен конкурс за грб, знаме и химна, со барање симболите да ги изразуваат државноста, независноста и суверенитетот, историската традиција, културното наследство и природните карактеристики на земјата.

За химна пристигнале 36 предлози. Комисијата издвоила тројца финалисти: „Химна” од Таки Хрисик, „Денес над Македонија” во музичката верзија на Тодор Скаловски и „Да ни бидеш вечна” од Александар Џамбазов. Во понатамошниот процес „Денес над Македонија” останала единствен предлог и на 11 август била изгласана.

Значи имало вистински конкурс, со вистински избор. Тоа е податок што денес звучи речиси егзотично.

Песна од 1941, напишана и одсвирана истата вечер

Она што малкумина го знаат е дека песната воопшто не била нова во 1992. Напишана е во 1941 во Струга, од Владо Малески – текстот, и Тодор Скаловски – музиката. Според сведоштвата, Малески ја извел песната истата вечер на гитара, веднаш откако ја напишал.

По војната прво станала химна на Социјалистичка Република Македонија, а по осамостојувањето во 1992 добила целосно официјален статус на независна држава.

Има и детаљ што ретко се спомнува. Текстот не останал непроменет. Оригиналната верзија од 1941 содржела различни имиња: „…Гоце Делчев, Питу Гули, Карев, Влахов, Сандански”, наспроти денешното „…Гоце Делчев, Питу Гули, Даме Груев, Сандански”. Стихот „Од гроб станаа славните ѕидари…” подоцна бил заменет со „Одново сега знаме се вее…”. Промените се случиле до првото објавување во збирката „Македонски народноослободителни песни” во јуни 1943, без официјално образложение зошто токму тие делови.

Знамето што чинеше блокада

Истиот ден Собранието го усвоило и првото државно знаме – Ѕвездата од Кутлеш, шеснаесеткрако сонце на црвена основа. Симболот носи име по археолошки наод: златен ларнакс ископан во 1977 во Кутлеш, Егејска Македонија, од грчкиот археолог Манолис Андроникос, во гробници за кои сметал дека му припаѓаат на Филип II Македонски.

Знамето било во употреба од јули 1992 до 1995. Дипломатскиот спор со Грција токму околу тој антички симбол доведе до економска блокада против младата држава. Решението дошло по дипломатски пат – на 13 септември 1995 во Њујорк, тогашниот министер за надворешни работи Стево Црвенковски и грчкиот Каролос Папуљас ја потпишаа Времената спогодба.

Потоа беше воведено сегашното знаме: златножолто сонце со осум основни и осум споредни зраци, кои се протегаат до рабовите. Законот е педантен до последен детаљ – пречникот на сончевиот диск е една седмина од широчината на знамето, а односот на споредниот и основниот зрак е точно определен.

Триесет и четири години подоцна

Химната преживеа сè – Југославија, осамостојување, блокада, Преспа. Знамето беше сменето под економски притисок. Двата симбола ја носат целата приказна на оваа држава: едното нешто што никој не можеше да ни го земе, и едно што го отстапивме за да ни се отвори границата.

А законот што ја регулира употребата на тие симболи, со сите тие милиметарски пропишани зраци, постои и денес. Кој се труди да го прочита пред да нарача знаме за државна прослава – тоа е веќе друга тема.