Брод Јадран меѓу Подгорица и Загреб: 95 годишен едреник во центар на дипломатска криза без видлив крај

Брод изграден во 1931 година, повеќе од девет децении на море, и сè уште капацитет да предизвика политичка криза. „Јадран” – школскиот едреник на тогашната југословенска кралска морнарица – повторно е во центарот на дипломатска тензија меѓу Хрватска и Црна Гора. Подгорица сметa дека е „културно-историски и воен симбол на државата”. Загреб инсистира дека треба да се врати во Хрватска.

Црногорската влада оваа недела формираше посебно координативно тело за дијалог со Хрватска, со посебен фокус на статусот на „Јадран”. Комисијата ќе ја предводи министерот за одбрана Драган Краповиќ, кој доби задача да направи анализа и да предложи решенија. Делот од задачата вклучува отворање директна комуникација со хрватската страна и соработка со научни и стручни институции.

Што се случи во 2024 година е мала, но клучна страница на овој диспут. Хрватскиот министер за одбрана Иван Анушиќ го откажа планираниот состанок со Краповиќ заради несогласувања околу „Јадран” и историски прашања. Тоа беше пресвртница – моментот во кој билатералните односи помеѓу две земји со заедничко југословенско наследство влегоа во подолга загубена фаза.

Загреб не седи. Хрватска формираше сопствена комисија за документирање на барањата за враќање на бродот, на чие чело е надворешниот министер Гордан Грлиќ Радман. Тој повеќе пати истакна дека дијалогот е неопходен, но дека секоја страна мора да ги изнесе своите аргументи. Дипломатски јазик кој значи: ние имаме верзија, тие имаат верзија, и компромис е тешко возможен.

Брoдот „Јадран” има и своја контроверзна политичка биографија. Краповиќ е дел од структурата на црногорскиот вицепремиер Алекса Бечиќ, и неколку црногорски политичари беа ставени на хрватскиот список на непожелни лица по усвојувањето на резолуцијата за Јасеновац во црногорскиот парламент. Со други зборови – овој брод не е само технички спор, тоа е симптом на сè пошироки несогласувања меѓу две постјугословенски држави.

За балканскиот читател, ова е архетипска ситуација. Држави формирани од распадот на ист систем се натпреваруваат за наследството – воено, културно, историско. Кој ги има правата на бродот? На зградата? На споменикот? На песната? На имињата? Тие прашања ретко имаат правни одговори. Тие се прашања на политичка волја, на регионални односи, и – на крајот – на тоа кој е спремен да жртвува нешто за да добие нешто.

Дали „Јадран” ќе се врати во Хрватска? Малку веројатно во догледно време. Дали ќе биде официјално признат како црногорски? Веројатно ниту тоа. Најмногу е извесна, бавна, дипломатска пат до некоја форма на компромис – можеби заедничко наследство, можеби долгогодишен договор со посета на пристаништа во двете земји. Тогаш Балканот ќе има уште еден доказ дека и од пред Втората светска војна може да се чувствува спор и денес.