Канадската нафтена покраина Алберта во октомври ќе одржи референдум кој не е директно за одделување од Канада, но е чекор во таа насока. Премиерката Дениел Смит на гласачкото ливче нема да постави прашање “сакате ли независност?” – туку: “Сакате ли Алберта да остане во Канада, или да преземе правни чекори кон обврзувачки референдум за одделување?”

Формулацијата е намерно сложена. Смит самата соопшти дека таа лично би гласала за останување во Канада: “Би гласала за да останеме во Канада на референдум за одделување.” Сепак, го отвара процесот. Тоа е стратегија која политичкиот научник Даниел Беланд ја споредува со пристапот на Дејвид Камерон при Брегзит – дозволува на незадоволните партијски членови да изразат фрустрација без директно да поддржат независност. Тогаш некаде во таа стратегија работите се измолкнуваат од контрола.

Подлогите се не толку поволни за сепаратистите. Истражувањата покажуваат поддршка под 30 проценти за независност. Уставниот контекст исто така не помага – одлука на канадскиот Врховен суд од 1998-та забранува унилатерално одделување на провинција. Дури и афирмативен резултат на референдумот ќе бараше федерални преговори пред каква било вистинска независност.

Сепак, контекстот зошто овој референдум сега се случува е економски и енергетски. Алберта живее од нафта. Федералната либерална влада на Марк Карни сега соработува со Смит за гасоводи до тихоокеанскиот брег – конкретен поттик за алберските економски интереси. Конзервативниот лидер Пјер Поалиевр веќе ветуваше дека ќе води кампања за останување. Со други зборови – дури и политичките сили против сепаратизмот гледаат дека економијата на Алберта мора да биде во централно внимание.

За Балканот овој случај има поука. Кога референдумите се користат како “вентил за притисок” – било за независност, за уставни промени, за миграција – тие имаат тенденција да го отворат процесот кој политичарите потоа не можат целосно да го контролираат. Брегзит беше класичен пример. Прашањето “сакате ли да излезете?” се одговори со “да” низ комбинација на фрустрации кои немаа врска со ЕУ. Алберта во октомври ризикува иста динамика, ова да отвори процес кој никој реално не сакаше. Тоа е политичка операција со потенцијал за непредвидливи резултати.