Рајна кај Кауб: 24 сантиметри. Толку останало од реката што ја носи германската индустрија. Најниско ниво откако мерењата почнале во 1880 година – значи најниско за околу век и половина, а прогнозите велат дека до сабота може да падне на седумнаесет. Германскиот министер за транспорт свикал итна конференција на експерти во Бон, закажана за четврток, со учесници кои сè уште се потврдувале. Кога состанокот се закажува побрзо отколку што се составува списокот на гости, тоа не е планирање. Тоа е реакција.

А Рајна е само западниот крај на приказната.

Дунав повлекува вода од самите реактори

Унгарија за првпат во историјата на нуклеарната централа Пакш дошла до контролирано гасење. Премиерот Петер Мадјар изјави дека земјата била на милиметри од целосно затворање на централата, но нивото на водата преку ноќ пораснало за сантиметар и пол и последната турбина продолжила да работи. Сантиметар и пол. Тоа е разликата помеѓу нуклеарна централа која работи и нуклеарна централа која стои.

Романија, пак, детонирала карпи во коритото на Дунав и потопувала баржи за да ја насочи водата кон Черна Вода – единствената нуклеарна централа во земјата. Кога една држава почнува да ја разнесува сопствената река за да ѝ даде да дише на централата, речникот на кризата се менува. Ова веќе не е суша. Ова е инженерска интервенција врз географијата.

И кај нас во сливот – истата река, истиот проблем

Кај Бездан, таму каде што Дунав влегува во Србија, измерени се минус 139 сантиметри – на неколку сантиметри од најниското ниво измерено пред повеќе од сто години, во 1909-та. Бродовите пловат со дваесет и пет до триесет отсто од капацитетот. Влекачите со газ од два метра едноставно не можат да поминат. Романската комора на Ѓердап 2 не работи од 17 јули, па целиот транзит оди преку српската.

Хидролозите не најавуваат спас. Во следните петнаесет до дваесет дена, ниту во Србија ниту во земјите нагоре по течението не се очекува значаен дожд.

Реката е инфраструктура, само не ја викаме така

Ова е делот што најлесно се пропушта. Дунав и Рајна не се пејзаж – тие се патишта. По нив се возат горива, јаглен, житарки, суровини, и тоа поевтино отколку по кој било друг начин. Според извештаи на финансиските агенции, трошокот за превоз на дизел од Ротердам до Карлсруе стигнал до највисоко ниво во последните дваесет години. Кога реката ќе се стесни, товарот не исчезнува – тој се качува на камиони и на воз, а разликата некој ја плаќа.

Нема ниту еден министер во Европа кој гласал за ова. Нема буџет што го одобрил, нема тендер што го наместил. Реката едноставно се повлече, а сите системи изградени околу претпоставката дека таа секогаш ќе биде таму – пловидба, ладење на реактори, цени на транспорт – истовремено покажаа колку се тенки.

Прашањето што никој не го поставува гласно

Ако Пакш се спасил со сантиметар и пол, што ако следната година недостигаат два? Нуклеарните централи на Дунав се проектирани врз хидролошки податоци од дваесеттиот век. Реката во 2026-та не се однесува како реката од тие таблици. Или планот се менува, или следниот пат нема да има сантиметар и пол вишок.

Европа со години зборува за енергетска транзиција како за прашање на избор помеѓу технологии. Оваа недела реката ѝ покажа дека има и трета променлива, и дека таа не се преговара.