Планина се распаднала. Тоа не е метафора – сеизмографите го регистрирале ударот и првата проценка била дека станува збор за земјотрес. Американскиот геолошки завод потоа го поправил сопственото читање: сигналот не бил земјотрес, туку урнување на глечер и лавина од мраз и карпи што се излеала во речниот систем на Ленде Кола, а оттаму низ Боте Коши и Тришули.

Бројките што доаѓаат од Непал се менуваат од час на час, и секое ново ажурирање е полошо од претходното. Потврдени се 177 загинати во Непал. Исчезнати – 826 луѓе, меѓу нив 579 туристи и 85 припадници на безбедносните сили. Од тибетската страна на границата се води евиденција за уште 558 исчезнати, од кои 260 странски државјани. Вкупно, на двете страни, речиси 1.500 луѓе за кои никој не знае каде се.

Сто и петнаесет километри уништување

Она што ја прави оваа катастрофа поинаква од обичните поплави е нејзината патека. Водата тргнала од околу 3.710 метри надморска височина и завршила под 400 метри – разлика од над три километри вертикално, на растојание од 115 километри. На тој пат немало ништо што можело да ја задржи.

Непалската управа за патишта соопшти дека 42 километри пат меѓу Расувагади и Бетравати се целосно уништени. Урнати се околу 80 мостови. Хидроцентралите долж долината на Тришули се погодени една по една. Трговскиот коридор што ги поврзува Кина и Непал – главната артерија за стоки во тој дел од Хималаите – е пресечен. Проценките за штетата се движат во милијарди евра.

Кој беше таму кога дојде водата

Меѓу исчезнатите доминираат Индијци – 142 лица. Потоа Австралијци (34), Британци (12) и државјани на низа други земји. Голем дел од нив се хинду-поклоници на пат кон планината Каилаш во Тибет; според извештаите, околу 80 од нив се наоѓале во граничниот имиграциски објект во моментот кога ударот стигнал до нив. Британските власти пријавуваат најмалку 33 исчезнати свои државјани, меѓу кои и четиринаесетгодишно момче.

Спасувачките екипи работат во услови кои сами по себе се опасни: обилен дожд, свлечишта, терен до кој се стигнува само со хеликоптер. Досега од подрачјата Тимуре и Расува со воздушен пат се извлечени 123 лица. Тоа е бројка што звучи како успех додека не ја ставите покрај 826.

Планините не праќаат покана

Урнувањето на глечер е класичен пример на настан што метеоролозите го нарекуваат нискофреквентен, високопоследичен: се случува ретко, а кога ќе се случи, нема алармен систем што ќе го стигне. Разликата меѓу земјотрес и лавина од мраз, на сеизмографот, е прашање на анализа што трае часови. За луѓето долж реката, разликата е нула – водата пристигна пред објаснувањето.

Балканот не ги има Хималаите, но ја има истата логика на планински сливови и хидроцентрали изградени во тесни долини. Колку од нашите брани и акумулации се проектирани за настан што статистички се случува еднаш во сто години – и колку од нив се преиспитани откако климата почна да ги менува тие статистики? Прашањето не бара паника, бара одговор од институциите што ги држат тие проекти во фиока.

Во Непал во моментов не се прави проценка на ризик. Се вадат тела и се бројат исчезнати. Проценката на ризик доаѓа подоцна, ако некој воопшто ја побара.