Советот на Општина Пехчево на 25 август едногласно ја отфрли иницијативата за започнување урбанистичка постапка за дата-центар во Панчарево. Против гласаа и советниците од ВМРО-ДПМНЕ и од СДСМ – истите партии кои на национално ниво се тепаат околу истата тема.

Тоа е најзабележливиот детал во целата приказна. Кога расправата слезе од телевизиските студија на локално ниво, кај луѓето кои ќе живеат покрај објектот, партиската линија исчезна.

Она што никој не го дозна

Јавноста не го дозна името на инвеститорот. Ниту големината на објектот. Ниту потрошувачката на вода и струја. Ниту технологијата за ладење. Ниту економската корист за локалната заедница.

Проектот не стигна ни до фаза на одобрение за градба, а основните технички податоци останаа непознати. Тоа не е детал – тоа е причината зошто советниците гласаа како што гласаа. Тешко е да одобриш нешто чија големина не ти ја кажале.

Колку струја и вода јаде еден дата-центар

Дата-центарот е објект полн со сервери, плус системи за складирање, брзи интернет-конекции, трансформатори, батерии, резервни генератори и опрема за ладење. Сето тоа работи 24 часа дневно.

Големината варира драстично. Мал центар има неколку десетици серверски ормани. Големите комплекси на Google, Amazon, Microsoft или Meta изгледаат како индустриски зони и можат да имаат моќност од стотици мегавати.

Вештачката интелигенција ја менува сметката. Моделите се обучуваат со огромни количества податоци, а потоа одговараат на милиони барања – за што се користат илјадници специјализирани графички процесори. Тие трошат многу струја и создаваат голема количина топлина на мал простор.

Меѓународната агенција за енергија проценува дека голем дата-центар специјализиран за вештачка интелигенција може да има моќност од 100 мегавати и годишно да троши струја колку околу 100.000 домаќинства. Глобално, дата-центрите потрошиле околу 415 терават-часови во 2024 година, што е околу 1,5 отсто од светската потрошувачка – а до 2030 година таа бројка би можела да се удвои.

Речиси целата таа енергија завршува како топлина која мора постојано да се отстранува. Сувите разладни системи трошат минимална вода, но повеќе струја и создаваат бучава. Разладните кули трошат помалку струја, но може да користат стотици илјади или милиони литри вода дневно.

Мицкоски веќе го нацрта инвеститорот

Во интервју за американскиот портал „Брајтбарт њуз“, премиерот Христијан Мицкоски безмалку го именуваше посакуваниот партнер – извршниот директор на видеостриминг платформата „Рамбл“, Крис Павловски, чии предци се Македонци.

„Крис инвестира многу со своите партнери во Европа. Знам дека купија една голема компанија во Германија и бидејќи има супер големи патриотски чувства кон земјата, од каде што потекнува неговото семејство, сака да инвестира во Македонија“, изјави Мицкоски, најавувајќи состанок со него.

Во истото интервју падна и нешто што досега не се кажуваше вака отворено: хидроцентралите „Чебрен“ и „Галиште“, проект од 1,5 милијарда долари, се спомнуваат како извор за „хранење“ на дата-центрите со електрична енергија – а не, како што досега се веруваше, за балансирање на електроенергетскиот систем.

Прашањата на опозицијата и една неудобна бројка од САД

Лидерот на СДСМ Венко Филипче постави низа прашања: што ќе се случи со капацитетот за водоснабдување на земјоделските полиња, што со цената на струјата, и дали ќе биде потребен дополнителен увоз.

„Дали тоа значи дека поради тоа што ќе се користи повеќе електрична енергија, таа ќе поскапи?! Дополнително, ќе зависам од дополнителен увоз“, рече Филипче, посочувајќи дека производните капацитети во земјата работат лошо.

Од ВМРО-ДПМНЕ пратеникот Бране Петрушевски одговори со спротивната теза – дека дата-центрите се капитални инвестиции кои носат странски капитал и знаење и можат да ја позиционираат Македонија како регионален центар за облак технологии и вештачка интелигенција.

„И да, дата-центрите трошат многу енергија. Токму затоа треба да ги искористиме како катализатор за нова енергетска инфраструктура“, рече Петрушевски, посочувајќи договори за обновлива енергија и батериски системи за складирање.

Од Левица дојде податокот кој најмалку се спомнува во оваа дебата: во САД веќе има над 500 активни привремени или трајни забрани и мораториуми за изградба на дата-центри, а само во јули повеќе од 150 градови и окрузи вовеле такви ограничувања.

Законот доаѓа, регулативата допрва

Кај нас сè уште нема законска рамка. Владата подготви измени на Законот за урбанистичко планирање и Законот за градење со кои се воведува нова категорија – „градби за чување и складирање дигитални податоци“.

Значи, редоследот е следен: прво интервју во кое се именува потенцијален инвеститор, потоа иницијатива на терен во Пехчево, а законската рамка допрва се пишува. Советниците во Пехчево гласаа против нешто за кое немаше ниту закон, ниту име, ниту бројка.

Дата-центрите можат да бидат добра инвестиција за Македонија. Но тоа може да се утврди само со број – колку мегавати, колку литри вода дневно, каква технологија за ладење. Додека тие бројки ги нема, „новата нафта“ останува само слоган, а Пехчево покажа дека локалните совети веќе го научиле тоа.