На помалку од сто километри од македонската граница, кај Кожани, грчката државна електроенергетска компанија ДЕИ и Amazon Web Services на 17 септември потпишаа обврзувачки меморандум за дата-центар во Агиос Димитриос. Прва фаза од 300 мегавати приклучна моќност, со опција комплексот да порасне до 1.000 мегавати. AWS го зема објектот под закуп на 15 години, ДЕИ ги обезбедува земјиштето, зградите и енергетската инфраструктура. Во регионот што со децении живееше од лигнит, сега треба да се произведува пресметувачка моќ.

За македонски размери бројките се тешки за варење. Поширокиот план на ДЕИ за трансформација на регионот се проценува на околу 5,8 милијарди евра – тоа не е само дата-центарот, туку целата програма. Но за споредба: целокупните расходи на македонскиот буџет за 2026 се околу 6,7 милијарди евра. Еден грчки регионален пакет е еквивалент на 86 проценти од сè што нашата држава троши за една година. Капиталните расходи кај нас се околу 650 милиони евра. Во врвот на изградбата во Кожани ќе работат околу 7.500 луѓе, а долгорочно се проценуваат најмалку 2.200 работни места.

И не е само Грција. Европската Унија во јули отвори повик за седум АИ-гигафабрики со до 10 милијарди евра јавни пари и најмалку уште 20 милијарди приватен капитал – центри со повеќе од 100.000 напредни процесори. Бугарија во Софија ја гради АИ-фабриката BRAIN++ од околу 90 милиони евра, поврзана со институтот INSAIT, и се нуди пред американските компании со нуклеарката Козлодуј и 80.000 ИКТ-специјалисти. Романија ја развива Black Sea AI Gigafactory. Србија веќе има државен дата-центар и Национална платформа за вештачка интелигенција во Крагуевац.

А Македонија? Имаме „Везилка“ – проект во европската EuroHPC-мрежа кој треба да функционира како AI Factory Antenna, поврзан со грчката Pharos AI Factory. Тоа е пристап до туѓа инфраструктура и знаење, што е добро. Но антена не е фабрика. Локален пресметувачки капацитет, споредлив со она што соседите го градат, нема. Премиерот Мицкоски на крајот од август соопшти дека Владата разговара со пет до шест инвеститори за дата-центри, меѓу нив и голема мултинационална компанија. „Ова е новата нафта“, рече тогаш.

Па дојде Пехчево. Сите девет советници во Општинскиот совет – пет од ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата, тројца од СДСМ и еден од ЗНАМ – гласаа против иницијативата за урбанистичка постапка за дата-центар во Панчарево. Едногласно, преку партиски линии. Причината е во она што советниците и јавноста не го добиле: име на инвеститор, планирана моќност, потрошувачка на вода и струја, систем за ладење, конкретна корист за локалната заедница. Тоа се легитимни прашања и во најразвиените пазари. Но вистинскиот неуспех е дека некој побарал совет да гласа за црна кутија. Кој ја подготви така иницијативата?

СДСМ оди чекор подалеку и бара мораториум на нови странски комерцијални дата-центри со водено ладење, а Венко Филипче повика на „национална мобилизација“ со тврдење дека Владата не ги објавува инвеститорите и условите. Дека условите не се јавни – тоа е точно. Но мораториум пред да постои ниту еден проект е одлука пред да има што да се одлучува.

Има и втор дел од приказната што ретко се кажува: дата-центарот не е автоматска формула за просперитет. Тој е капитално и енергетски интензивен, а бројот на директни работни места по изградбата не мора да биде пропорционален со сумата. Ако остане само објект со сервери што троши струја и праќа податоци во светот, локалната корист е ограничена. Затоа прашањето за Македонија не е „да или не“, туку под кои услови, со каква струја, со каква вода и со кој јавно објавен договор.

Термоцентралата „Агиос Димитриос“ кај Кожани е затворена. Од 420 работници на почетокот на годината, во неа останале 58. Регионот не чека дебатата да заврши, тој гради. Разликата меѓу нас и нив се сведува на едно: Грција прашува како, а ние сè уште прашуваме дали.