Во провинцијата Алберта – канадски нафтен џинов и третата по население провинција – вчера беше предадено собрание на потписи кои бараат референдум за независност од Канада. Иницијативата ја води групата Stay Free Alberta, која тврди дека собрала повеќе од 300.000 потписи, далеку повеќе од 178.000 (10 проценти од гласачите) кои се потребни според законот.

Митч Силвестер, водач на групата, го опиша моментот пред изборната канцеларија во Едмонтон со спортска метафора – „денес е историски ден за Алберта. Ова е првиот чекор кон следниот – поминавме третата рунда и сега сме во финалето на Стенли куп.” Истата метафора важи и обратно – тоа е спорт, и сите спортови знаат дека финалето не значи победа.

Зашто тоа? Од 1970-те, во Алберта циркулира поим наречен „западна фрустрација” – убедувањето дека федералните власти во Отава ги занемаруваат интересите на провинцијата. Особено во нафта и гас. Под либералните влади на Жан Кретјен, Пол Мартин и Џастин Трудо, Албертанците сметаа дека климатските политики ги стискаат алберските индустрии за да се удоволуваат на квебешките и онтариските гласачи.

Сегашната економска состојба ја прави фрустрацијата конкретна. Алберта продуцира над 80 проценти од канадската нафта и гас, плаќа повеќе во федералниот трезор отколку што добива во назад, и истовремено е политички малцинство во федералното собрание. Чувството – тоа е Шведска во Унија на Балтичките држави – храна за сите, а на маса си седнат последен.

Но има пречки. Прво – Првите народи (First Nations). Адвокатот Кевин Хил, кој ги застапува нацијата Атабаска Чипвајан, тврди дека независноста ќе ги прекрши договорите потпишани со Британската круна пред повеќе од сто години. „Меѓународната граница би влијаела на нивните права и начинот на живот,” вели Хил. Случај пред алберски суд има донесена паралена пауза на проверката на потписите.

Второ – контра-петицијата „Forever Canadian”. Таа собрала 450.000 потписи против отцепувањето – повеќе отколку самата сепаратистичка иницијатива. Според истражувањето на Abacus Data од февруари, само околу 25 проценти Албертанци поддржуваат независност. Тоа е значително мнозинство против – и тоа значи дека референдум, ако се одржи на 19 октомври, веројатно ќе пропадне.

Трето – САД во играта. Адвокатот Џеф Рат признал во интервју за BBC во јануари дека има разговори со администрацијата на Доналд Трамп за „студија за изводливост” на потенцијални 500 милијарди долари кредитни аранжмани ако дојде до отцепување. Групата тврди дека не бара американско финансирање – но да се спомне 500 милијарди и Трамп во иста реченица не е невино. И за многумина Канаѓани, ова е сигнал дека се игра поголема геополитичка игра отколку едноставна провинциска фрустрација.

За Балканот, кој ги знае овие сценарија одблизу, овој случај е семинар. Каталонија, Шкотска, Косово, Република Српска – сите имаат свои варијанти на „западна фрустрација”. И сите имаат свои контрапетиции, свои етнички малцинства кои ги блокираат, свои меѓународни поддржувачи кои не ги признаваат званично. Разлика има – Алберта има 4.5 милиона жители и нафтениот суверенитет; Косово има 1.8 милиони и косвена меѓународна признаеност; Каталонија гласаше пред 8 години и резултатот сè уште се повлекува.

Прашањето кое Канаѓаните сега ќе го поставуваат не е „дали Алберта ќе се отцепи” – тоа најверојатно нема да се случи. Прашањето е – зошто 25 проценти веруваат дека треба, и што е федералната демокрација која дозволува таква пропукнатина да расте. Балканот тоа прашање го прелистал во неколку различни форми. Канада сега го влегува без многу искуство.