Германија одлучи каде ќе ги гради своите четири истражувачки центри за фузиона енергија. Сумата: до девет од вкупно 18 милијарди евра од таканаречената „Високотехнолошка агенда”. Целта: струја по цена од два до девет центи за киловат-час. За споредба, просечната цена за домаќинствата на светско ниво е околу 17 центи.

Сојузната министерка за истражување, Доротеа Бер, го кажа тоа што вообичаено не се кажува вака отворено: САД и Кина досега имале неприкосновено водство во оваа област, а новата агенда ѝ дава на Германија „реална шанса” да биде конкурентна. Значи – Берлин признава дека заостанува. Тоа е поискрено од повеќето соопштенија за нови технологии.

Што е фузија и зошто е важна разликата

Фузијата спојува лесни атомски јадра во потешки. Фисијата, онаа во постојните нуклеарни централи, ги цепи атомите. Разликата не е академска: фузијата носи минимален риск од хаварија. Тоа е принципот по кој Сонцето создава топлина.

Научниот доказ дека функционира е добиен во 2022 година во Калифорнија, кога со ласери била создадена повеќе енергија отколку што била вложена во самата реакција. Оттогаш трката е отворена. Во светот има речиси 80 приватни стартап компании во оваа област.

Три модели, три стратегии

САД предничат со над 40 приватни компании и капитал над шест милијарди долари, потпирајќи се на технолошки гиганти како OpenAI, Microsoft и Google и на соработка со националните лаборатории. Американскиот Helion Energy има веќе потпишан комерцијален договор со Microsoft за испорака на струја од фузија, со рок околу 2028 година.

Кина применува државен модел – фузијата е прогласена за национален приоритет. Држи светски рекорди во одржување стабилна ултра-густа плазма на своето „вештачко сонце”, реакторот EAST, а лани основа национален конзорциум што работи на индустриски прототип, со најавена комерцијална примена во текот на 2030-тите.

ЕУ е домаќин на најголемиот научен проект во светот – реакторот ITER што се гради на југот на Франција, финансиран од конзорциум на 35 земји меѓу кои САД, Кина, Русија, Индија, Јапонија и Јужна Кореја. Велика Британија вложи 2,5 милијарди фунти во своја национална фузиона програма.

Каде одат германските пари

Првиот од четирите центри е наменет за магнетна технологија, со тестирање на трициум како гориво. Истражувачките реактори се во Гархинг и Грајфсвалд, под управа на Институтот „Макс Планк” за физика на плазма. Вториот центар е фокусиран на ласерска технологија – на ситни гранули гориво што се палат при фузијата, што е и срцето на процесот и еден од најголемите технички предизвици. Третиот, на Технолошкиот институт во Карлсруе, работи на материјали и гориво, бидејќи реакторот мора да издржи температури над 100 милиони степени.

Уште не е утврдено кое гориво е најсоодветно, што значи дека не е познато ниту колку радиоактивен отпад ќе создава фузијата, ниту колку долг е неговиот полураспад. Тие непознати не се фуснота – од нив зависи дали јавноста ќе ја прифати технологијата.

Ветувањата и што стои под нив

Баварскиот премиер Маркус Зедер вети 400 милиони евра – но под услов неговата покраина да го добие проектот. Истовремено ја повикува владата на канцеларот Фридрих Мерц да вложува повеќе, така што ќе заштеди на „прекумерните социјални издатоци”.

Ете ја вистинската цена во ова соопштение, и не е изразена во центи по киловат-час. Фузијата сè уште е далеку од реална алтернатива, одлуката за технолошкиот пристап Берлин ќе ја донесе дури кон средината на тридесеттите години – а сметката за штедење веќе е адресирана до социјалниот буџет. Компаниите лобираат за поддршка, ветувајќи огромни домашни инвестиции.

Ако успее, ова е чиста и практично неограничена енергија за цела Европа – и за регионот кој струјата ја увезува по цени што ги диктира некој друг. Ако не успее, некој сепак ќе ги земе деветте милијарди. Вреди да се следи која од двете се случува.