„Не нè вознемируваат работите сами по себе, туку нашите мислења за нив“ – реченицата е стара речиси две илјади години, ја кажал стоичкиот филозоф Епиктет, роден роб. А денес неврологијата и психотерапијата ѝ даваат за право на начин што тој не можел ни да го замисли.

Идејата е едноставна и непријатно точна: меѓу настанот и нашата емоционална реакција постои простор, а во тој простор нашето толкување одлучува сè. Двајца луѓе можат да ја добијат истата забелешка од шеф – едниот ќе ја доживее како напад, другиот како совет. Настанот е ист. Приказната што си ја раскажуваме за него е различна.

Ова не е само филозофирање. Доналд Робертсон, еден од водечките современи познавачи на стоицизмот, посочува дека токму античките стоици ја инспирирале когнитивно-бихејвиоралната терапија (КБТ) – една од најнаучно поткрепените психотерапии денес. Нејзините творци, Алберт Елис и Арон Бек, признаа дека многу од алатките што ги користат биле измислени од филозофи многу пред нив.

Зошто мозокот толку тешко го применува ова? Затоа што, како што вели неврологот Рик Хансон, тој е „велкро за негативното и тефлон за позитивното“ – ги задржува заканите и грижите многу полесно отколку добрите нешта. Тоа е еволутивна навика: нашите предци преживувале токму затоа што останувале будни на опасностите. Проблемот е што истиот мозок не разликува вистинска закана од замислена – само помислата на тежок разговор го крева кортизолот како непријателот веќе да е пред врата.

Тука доаѓа слободата. „Меѓу мислата и реакцијата постои простор. И во тој простор се раѓа слободата“, вели терапевтот Тони Еспигарес. Целта не е да ги избркаш негативните мисли – тоа не оди – туку да ги набљудуваш без да се поистоветиш со нив. Едноставно кажано: не мораш да веруваш во сè што ти минува низ глава. Ниту Епиктет не морал.