693 милиони евра неплатени фактури: долгот што не влегува во сметката за јавниот долг

Постои еден долг што не се појавува во ниту едно соопштение за јавниот долг, не влегува во пресметките за дефицитот и не се коментира на прес-конференции. Тоа се фактурите што државата ги примила, чиј рок на плаќање веќе истекол, и кои едноставно не се платени. Заклучно со јуни, тие изнесуваат 42,7 милијарди денари – околу 693 милиони евра.

Податокот доаѓа од Електронскиот систем за пријавување и евиденција на обврски што го води Министерството за финансии. За шест месеци долгот пораснал за 26,4 милиони евра, од кои 17,5 милиони само во вториот квартал. Пријавени неплатени сметки имаат 903 институции.

Кому му должи државата

Кон други јавни институции – 344,5 милиони евра. Кон приватни фирми, здруженија и невладини организации – 315,2 милиони. Оваа втора бројка е онаа што вреди да се задржи, затоа што зад неа стојат компании кои испорачале стока или услуга, го платиле својот данок и својот работник, и потоа чекаат.

Кога државата им должи над 300 милиони евра на своите добавувачи, тие пари не се загубени – тие се позајмени, бескаматно и без договор. Фирмата што чека плаќање мора да најде готовина отаде за да си ги покрие своите обврски. Тоа е ликвидносен притисок што се шири надолу низ синџирот, кон помали фирми кои немаат банкарска линија да го издржат.

Железницата предводи

Апсолутен рекордер е „Македонски железници – Инфраструктура“ со достасани обврски преку 91,5 милиони евра. Веднаш зад неа е АД МЖ „Транспорт“ со околу 83,8 милиони. Заедно – над 175 милиони евра од двете железнички компании.

На трето место е установата од областа на здравството за потребите на јавните здравствени установи, универзитетските клиники, заводот и ургентниот центар, со 35 милиони евра. АД ЕСМ должи речиси 34 милиони, а нејзината подружница за парно греење уште 29,7 милиони. Јавните здравствени установи како целина должат 134,2 милиони евра.

Збирно, јавните претпријатија и трговските друштва во државна сопственост должат 271,5 милиони евра. Скопското ЈП „Водовод и канализација“ има 13,8 милиони неплатени фактури.

Општините растат најбрзо

Општините должат 93,2 милиони евра. Лани во истиот период биле 64,7 милиони – значи за една година повеќе за 28,5 милиони евра. Тоа е најбрзорастечкиот дел од целата слика.

Најголеми должници се Гостивар со 14,8 милиони евра и Тетово со 14 милиони. Во првата петорка се Сарај со 4,2 милиони, Карпош со 4,1 милион и Кисела Вода со 3,9 милиони евра.

И тука се затвора кругот. Според Програмата за економски реформи 2025-2027, планиран е континуиран раст на трансферите од државата кон општините – 669 милиони евра годинава, 716 милиони во 2027. Општините добиваат трансфери, повремено добиваат и вонредни инјекции со кои долгот се намалува, и потоа повторно паѓаат во нови долгови. Поранешниот градоначалник на Велес Аце Коцевски посочува дека дел од нив не ги наплатуваат ни приходите што според закон треба сами да ги собираат.

Она што не се брои, не се решава

Finance Think оценува дека доспеаните, а неплатени обврски се слабата алка во фискалната дисциплина и дека нивото речиси не е променето од јуни минатата година. Институтот предлага тие да се вклучат во пресметките на јавниот долг и на дефицитот, и да се евидентираат веднаш штом ќе настанат.

Тоа е техничко барање со политичка тежина. Ако 693 милиони евра неплатени фактури влезат во официјалната бројка за јавниот долг, состојбата на јавните финансии изгледа поинаку отколку што изгледа сега. Институтот бара и строги санкции за одговорните лица во буџетските институции кои преземаат обврски надвор од одобрените проекции или без обезбедени извори на финансирање.

Следниот пресек доаѓа на крајот на септември. Министерството за финансии ја објавува состојбата на секои три месеци, што значи дека бројката е достапна, редовна и јавна. Проблемот никогаш не бил во тоа што не се знае. Проблемот е што за некој што чека фактура од 2024 година редовноста на извештајот не е утеха.