Дванаесет години човек ја градел армијата по НАТО стандарди, слушал ветувања секоја година, и на крај застанал пред своите колеги дипломати и им кажал што мисли навистина. „За жал, никогаш нема да влеземе во НАТО” – тоа е реченицата на Валериј Залужни, некогашниот врховен командант на украинската армија, сега амбасадор во Лондон.

Го рекол тоа на средба на украински амбасадори во Киев, на дискусија за евроатлантските интеграции. Прашале го за учеството на Украина во Заедничките експедициски сили, а тој почнал од НАТО. „Добро го познавам НАТО. Околу 12 години лично работев на прифаќање на стандардите на НАТО и секоја година слушав приказни како набргу ќе станеме членка”, изјавил тој.

Потоа дошол дел што ретко се слуша од човек со негово досие. Според Залужни, Алијансата и понатаму се води по доктрини од Втората светска војна, и следните 12 години нема да се промени доволно за да достигне ниво од половина од способностите на Русија. Тоа не е реченица на разочаран политичар – тоа е реченица на човек кој ја водел најголемата војна во Европа од 1945 година и знае колку вреди хартијата наспрема капацитетот.

Чекалницата која секој на Балканот ја познава

Има нешто болно познато во оваа приказна. Дванаесет години реформи, усогласувања, стандарди, годишни извештаи и годишни ветувања дека „набргу”. Кој на Балканот не ја помни таа сцена? Македонија чекаше две децении и на крај го смени и уставното име за да влезе. Кандидатскиот статус за ЕУ пак трае толку долго што децата родени на почетокот на процесот во меѓувреме завршиле факултет и се преселиле во Германија. Разликата е само во тоа што Залужни отворено го кажа она што дипломатијата обично го чува зад затворени врати.

Но да не се разбереме погрешно – Залужни не вели дека НАТО е бескорисен. Спротивно на тоа, тој отворено признава дека на Украина ѝ требаат технологиите што ги имаат членките: противвоздушна одбрана, вселенски капацитети, современа воена технологија. Проблемот значи не е во тоа што Алијансата нема што да понуди. Проблемот е во тоа што вратата не се отвора.

Ако не НАТО, тогаш што?

Одговорот на Залужни е дека Украина најверојатно ќе влезе во новите европски воено-безбедносни блокови што сега се формираат. Како модел ги посочува Заедничките експедициски сили – коалиција од десет северноевропски земји под водство на Британија, создадена за брза заедничка реакција во криза. Командните структури постојат од 2015 година, иако сè уште не се доразвиени. Украина веќе влезе во засилено партнерство со таа иницијатива.

Има една значајна разлика која Залужни не ја крие: ЗЕС нема клаузула за колективна одбрана. Нема член 5. Значи она што го добива Украина е брзина и практична соработка, но не и гаранцијата поради која сите сакаат во НАТО од самиот почеток.

И тука е вистинското прашање, она кое се однесува и на нас. Ако најголемата воена сила во Европа која се бори на терен заклучува дека системот на колективна безбедност нема да ја прими – што значи тоа за архитектурата во која и Балканот ја бара својата иднина? Дали НАТО и ЕУ и понатаму се одредницата, или Европа тивко почнува да гради нешто друго, паралелно, со свои правила и без ветувања за „набргу”?