Дебатата за рудникот за бакар во Иловица обично се води меѓу инвеститорот и еколошките здруженија. Овој пат проговорија жителите, и нивниот аргумент не е за бакар – туку за тоа кој останува во југоисточниот дел на земјата.

Никола Стаменов, поранешен претседател на Федерацијата на фармери и дел од локалната иницијатива „И здравје и работа“, изјави дека рудникот може да го заживее регионот и да овозможи добро платени работни места за младите, за да не се иселуваат. „Ние сме за отворање на рудникот за бакар во Иловица“, рече тој, наведувајќи дека со најсовремената европска и светска технологија има целосна гаранција дека нема да дојде до загадување на воздухот, подземните води и почвата.

Стаменов претходно нагласил дека поради бесперспективност неговите деца заминале во странство. Тоа не е политички аргумент, тоа е биографија – и таа биографија се повторува во секое второ семејство во тој регион.

„Целосна гаранција“ е тешка формулација

Сепак, зборот што најмногу боде во целата изјава е „целосна“. Целосна гаранција дека нема да се загади ниту воздухот, ниту водите, ниту почвата не постои во ниту еден рударски проект на светот. Постојат стандарди, мониторинг и санкции – и токму затоа истата иницијатива бара независно тело за контрола на рудата.

Тоа барање е поразумно од самата изјава. Ако е потребно независно мониторинг тело, тогаш гаранцијата очигледно не е целосна – таа зависи од тоа дали телото ќе постои и дали ќе смее да работи.

Дебата со факти или дебата со страв

Иницијативата „И здравје и работа“ порача дека јавната дебата за иднината на рударството мора да се води со факти, стручни аргументи и почитување на различните ставови, а не преку ширење страв, непроверени тврдења и лични дисквалификации. Според нив, заштитата на животната средина и здравјето на граѓаните не смеат да се спротивставуваат на економскиот развој.

„Никој не треба од јавноста да бара слепо да верува во кој било рударски проект. Но, исто така, никој не треба да бара од јавноста да верува во обвинувања кои не се поткрепени со стручни анализи и релевантни докази“, велат од иницијативата. Прашањата за водата, воздухот, почвата, управувањето со отпадот, безбедноста и рекултивацијата ги нарекуваат легитимни и неопходни.

Тоа е позиција што тешко се напаѓа. Од иницијативата додаваат дека Македонија не треба да ја сведува дебатата на изборот „или екологија или рударство“, и дека одговорот треба да го дадат науката, стручната јавност и институциите, а не стравот и политичките поделби.

Сè зависи од тоа кои институции. Државата што треба да го изгради и одржи независниот мониторинг е истата држава чија неспособност да создаде работни места го произведе иселувањето што сега се користи како аргумент за рудникот. Ако таа не се појави ниту овој пат, останува само едната страна од равенката – и таа не е онаа со гаранциите.