Ратко Младиќ почина во притвор во Хаг, во 84-та година, како правосилно осуден на доживотен затвор за геноцид во Сребреница. Тоа е фактот. Сѐ друго што се случи во следните дваесет и четири часа низ регионот е поважно од самата смрт – бидејќи покажа кој сѐ, триесет години подоцна, сѐ уште одбива да ја прочита пресудата.

Во градовите на Република Српска неколку стотини луѓе, главно млади, излегоа на улица со факели. Во Зворник и Вишеград се извикуваше неговото име, се пукаа огномети. Во Нови Сад и Белград – исто. Тоа не се луѓе кои го паметат Младиќ; тоа се луѓе кои биле деца или воопшто не биле родени кога неговата војска ја опколуваше Сараево. Некој ги научил.

Молитва во Бања Лука, масакр во Сараево – истиот ден

Во православната црква во Бања Лука беше организирана молитва, а на неа беше и Милорад Додик. Пред новинарите изјави дека Младиќ е голема личност за српскиот народ и дека „на народот не може да му се забрани да го памети“. Ентитетскиот премиер Саво Миниќ отиде чекор понатаму – потврди дека и за него Младиќ е некаков херој, но веднаш додаде дека мора да внимава што зборува. Зошто? Затоа што во Босна и Херцеговина величењето на правосилно осудени воени злосторници е кривично дело за кое се предвидуваат до пет години затвор.

Човек кој јавно вели дека внимава што зборува затоа што законот го казнува – тој точно знае што прави. Тоа не е емоција што се излеала. Тоа е пресметка.

А истиот тој 28 август во Сараево се одбележуваше 31 година од вториот масакр на пазарот Маркале, кога граната испукана од позициите на Младиќевата војска уби 43 луѓе и рани над 80. Токму тој злостор, заедно со геноцидот во Сребреница, беше директниот повод за интервенцијата на НАТО – воздушната кампања што ѝ го отвори патот на копнената офанзива и на преговорите во Дејтон. Со други зборови: тоа што фактички го запре војната. Во едниот град се палеа свеќи за жртвите, во другиот факели за оној што ги испратил гранатите.

Опозицијата и власта – иста мелодија

Најинтересниот детал не е Додик. Тој е предвидлив. Интересно е тоа што почит на Младиќ му оддадоа и најистакнатите лица на опозицијата – градоначалникот на Бања Лука Драшко Станивуковиќ, како и кандидатите на СДС за претседател на РС и за член на Претседателството на БиХ, Бранко Блануша и Младен Божовиќ. Учествуваа во молитва во еден манастир на Озрен.

Значи: власт и опозиција, различни програми, различни изборни листи, а на ова прашање – ниту еден милиметар разлика. Кога целиот политички спектар на еден ентитет стои на исто место околу човек осуден за геноцид, тогаш прашањето веќе не е партиско. Прашањето е што им се нуди на тие млади луѓе со факелите како алтернатива.

Потпретседателот на РС Ќамил Дураковиќ ја објави снимката од Зворник и потсети што значи тој град – илјадници протерани Бошњаци, стотици убиени, под негова команда. Побара полицијата и правосудството да реагираат. „Прашувам, јасно и гласно: постои ли држава, постојат ли институции и ако постојат, дали ќе реагираат или сѐ ќе остане на тривијални соопштенија?“, напиша тој. Не доби одговор.

Вучиќ: виновен е Хаг

Од Белград реакцијата беше во очекуван правец. Александар Вучиќ соопшти дека државата, ако тоа го побара семејството, ќе организира сѐ за достоинствен погреб во Србија. Потоа директно го обвини судот во Хаг дека е одговорен за смртта: „Сега гледаме дека Хаг ја сакаше смртта на Младиќ зад решетки. Не дозволија генералот да умре во Србија, на местото што самиот го сакаше“.

Механизмот што го наследи Хашкиот трибунал навистина повеќепати ги одби барањата Младиќ да биде пуштен на привремена слобода заради лекување во Србија. Од 2024 година тој беше во притворска болница и под палијативна нега. Но забележете како е поставена реченицата – не „осуденикот“, туку „генералот“. Не „почина во затвор каде ја служеше казната за геноцид“, туку „не дозволија да умре дома“. Со една именка се менува целата приказна.

Вучиќ веднаш ја врза и претстојната пресуда на Хашим Тачи, прогнозирајќи дека ќе биде претежно ослободувачка, и заклучи дека Западот со тоа порачува оти „српската крв не е важна“. Тоа е конструкција што работи независно од исходот: ако Тачи биде осуден, судот бил праведен само еднаш; ако биде ослободен, доказ за заверата.

Црна Гора: тестот што се полага пред очите на Брисел

За регионот најконкретна беше приказната во Црна Гора. Претседателот на Собранието и лидер на Нова српска демократија Андрија Мандиќ на X објави дека на Дарко Младиќ му упатил сочувство „по повод смртта на неговиот татко, генералот Ратко Младиќ“. Одговорот дојде од сопствената влада.

Министерот за надворешни работи Ервин Ибрахимовиќ напиша: „Правосилно пресуден воен злосторник, и жив и мртов, заслужува само презир“. Потпретседателот на владата Ник Ѓељошај порача дека величењето на осуден воен злосторник не е однос кон минатото, туку показател за вредностите што некој и денес ги застапува. Претседателот Јаков Милатовиќ рече дека односот кон семејството на починатиот не може да биде изговор за релативизација.

Само – Ибрахимовиќ и Ѓељошај седат во влада во која најмалку четворица министри и една потпретседателка доаѓаат токму од партијата на Мандиќ. А владејачкото Европа сега на премиерот Милојко Спајиќ воопшто не се огласи. Молкот е исто така став.

Европската комисија, прашана од подгоричките „Вијести“, одговори дека секое величење на воени злосторници е спротивно на европските вредности и дека за тоа нема место ниту во ЕУ, ниту во земјите кандидатки. Реченицата е точна и позната. Прашањето е дали по неа следува нешто друго освен реченица – бидејќи балканските кандидатки одамна научија дека соопштението од Брисел е поевтино од отстапката.

Што остана несудено

Младиќ беше прогласен за виновен по десет од единаесет точки од хашката обвинителница – геноцид во Сребреница, прогон, истребување, убиства, депортации, присилно преселување, теророт врз цивилите во Сараево и земање припадници на ОН за заложници. Пресудата стана правосилна во 2021 година.

Но неговиот воен пат почна порано, во Хрватска, како еден од клучните команданти на ЈНА во северна Далмација. Документите и сведочењата пред Хашкиот суд го поврзуваат со подготовката на нападот на Шкабрња на 18 ноември 1991 година, по кој беа убиени десетици цивили и бранители. За тоа никогаш не му беше судено – обвинителницата беше ограничена на злосторства во Босна и Херцеговина од 1992 до 1995 година.

Значи и по доживотната казна и по смртта, дел од сметката остана неотворен. Тоа е она што им се случува на семејствата од Шкабрња: правдата стигна до некој друг, за нешто друго, и тука застана.

Балканот ја знае оваа сцена напамет – осудениот умира, а спорот околу тоа што бил останува жив и им се пренесува на луѓе кои ништо од тоа не го виделе. Прашањето за регионот не е како ќе биде погребан Ратко Младиќ. Прашањето е кој ќе им објасни на момчињата со факелите во Зворник зошто тој ден во Сараево се палеле свеќи.