Пет месеци Виктор Орбан молчеше. Потоа излезе пред камера и објави дека молкот завршил.

Поранешниот унгарски премиер и лидер на Фидес го прогласи крајот на политичкото примирје со новата влада на Петер Маѓар и ги повика своите поддржувачи на „национален отпор“. „Бевме стрпливи, можеби дури и повеќе отколку што требаше. И бевме праведни, имајќи го предвид начинот на кој се однесуваа, можеби дури и повеќе отколку што требаше. Поминаа пет месеци. Оваа фаза заврши. Тоа е тоа, крај“, изјави Орбан. Во пораката објавена со снимката беше уште пократок: „Го прифаќаме предизвикот и се бориме“.

Пет месеци по историскиот пораз

Повикот доаѓа пет месеци по парламентарните избори на кои Фидес го претрпе најтешкиот пораз во својата понова историја. Партијата Тиса на Петер Маѓар во април убедливо победи и ги заврши 16-те непрекинати години на Орбан на местото премиер. Конечните резултати ѝ донесоа на Тиса дури 141 од вкупно 199 пратенички места – двотретинско мнозинство, доволно за менување на уставни правила без ниту еден глас од опозицијата.

Маѓар кампањата ја водеше на ветување дека ќе го разбие системот што Фидес го градеше низ четири мандати, дека ќе ја врати Унгарија во политичкиот центар на Европската унија и дека ќе ги ослободи милијардите европски пари блокирани во ерата на Орбан.

Брисел ги одмрзна милијардите

И тоа не остана на ветување. Кон крајот на мај Маѓар постигна политичка спогодба со претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен, со која се отвори патот за одмрзнување на вкупно 16,4 милијарди евра европски средства. Во јули Советот на ЕУ го одобри и новиот унгарски план за опоравување, со што се отвори исплата на уште 10 милијарди – околу 6,5 милијарди како неповратни средства и 3,5 милијарди преку заеми. Возврат, Будимпешта мораше да прифати низа реформи во областа на владеењето на правото, борбата против корупцијата и заштитата на основните права. Комисијата претходно постави 27 клучни услови.

Токму тука Орбан ја гледа потврдата на својата теза. Според него, зад новата власт стојат странски политички и економски структури, а како центар на тоа влијание го посочува Брисел – со разузнавачки служби, мрежи поврзани со Џорџ Сорош и големи мултинационални компании како инструменти. Новата влада ја нарече „новокомунистичка“, пренесува унгарскиот портал 24.hu.

Македонскиот читател оваа реченица ја има слушнато на својот јазик. Кога власт се менува, поразената страна речиси никогаш не вели дека изгубила избори – вели дека земјата е преземена однадвор. Разликата е што во Унгарија бројката на страната на новата власт е 141 од 199, а таа бројка тешко се објаснува со странско влијание.

Демонтажата на системот

Новата власт не чекаше долго. Во јули парламентот, благодарение на двотретинското мнозинство на Тиса, го усвои 17-от амандман на Уставот. Со него се воведе ограничување пратеник да може да помине најмногу 12 години во парламентот, односно три мандати, а за судиите на Уставниот суд возрасна граница од 70 години. Промената директно погоди голем број долгогодишни кадри поврзани со Фидес, меѓу нив и претседателот на Уставниот суд Петер Полт, долгогодишен сојузник на Орбан и некогашен главен обвинител.

Најдраматично беше прашањето на претседателот на државата Тамаш Шујок, кој во јули потпиша уставна измена со која практично го заврши сопствениот мандат – и истовремено предупреди дека начинот на кој се спроведени промените му нанел сериозен удар на принципот на поделба на власта.

Владата на Маѓар тврди дека не руши демократија, туку демонтира систем во кој клучните државни институции биле пополнети со луѓе поврзани со Фидес, често со мандати доволно долги да ја надживеат самата влада. Фидес тврди точно спротивното. Прв поголем одговор стигна уште на почетокот на јули, кога Фидес и КДНП организираа протест пред претседателската палата под паролата „Стоп на самоволјата“, на кој се собраа неколку илјади луѓе.

Она што прави оваа приказна вредна за внимание од Скопје не е тоа кој е во право. Вредно е прашањето кое таа го отвора: дали власт што демонтира институции полни со кадри на претходникот прави реформа – или само го менува името на луѓето во истите столици. Унгарија сега е лабораторија во која тој одговор се пишува во живо, а Балканот истиот експеримент го изведува со децении, секогаш со ветување дека овојпат е поинаку.