Синџир исечен пред Уставниот суд во Варшава, а претседателот го сврте авионот: Полска живее во две правни реалности

Во Варшава спорот за тоа кој го контролира судството стигна до браварски алат. Суспендираниот претседател на Уставниот суд, Богдан Швјенчковски, пристигна пред влезот и од собраните побара пајсер за да ги отвори заклучените врати, а маж од толпата го пресече синџирот на оградата. Швјенчковски потоа со полициска легитимација бараше да влезе во работните простории.

Сè почна кога судијката Ана Корвин-Пјотровска, повикувајќи се на судискиот стаж, објави едномесечна суспензија на Швјенчковски и на неговиот заменик Бартломеј Сохањски. Тоа се појави на официјалната страница на судот. Паралелно, на профилот на судот на мрежата X излезе објава дека страницата е незаконски преземена, дека раководството останува и дека таа судијка воопшто го нема тој статус. Судот сам себе се демантираше на сопствените канали.

Следуваше улица. Пред зградата се собраа демонстранти и опозициски политичари на чело со шефот на Право и правда, Јарослав Качињски, а полицијата распореди сили откако судијката ја повика поради проценка за можна опасност. Имаше туркање и фрлање предмети кон полицајците, а приведени се три лица што ја прескокнале заштитната ограда. Полицијата соопшти дека нејзините службеници го чуваат дворот и надворешниот простор и дека не влегле во самата зграда. Претседателот Карол Навроцки го прекина службеното патување во Сенегал среде лет и се врати во земјата, а министерот за правда и главен обвинител Валдемар Журек побара укинување на имунитетот на суспендираната двојка, врз основа на обемни списи за кривична одговорност.

Кој е тука во право? Зависи кого ќе прашате, затоа што Полска живее во две паралелни правни реалности. Швјенчковски е долгогодишен кадар на поранешната конзервативна власт. Корвин-Пјотровска е меѓу судиите што ги избра новиот парламент на премиерот Доналд Туск, но Навроцки и старото раководство на судот одбиваат да им ја примат заклетвата и не им дозволуваат да работат во совети.

Зошто се кршат синџири за еден суд? Затоа што од 2015 до 2023 година Уставниот суд ѝ служеше на крајно десната Право и правда како лост на власта. Преку лојални судии се донесуваа одлуки што го менуваа правецот на државата, од драстичното ограничување на правото на абортус до пресудите што домашните закони ги ставија над европското право. Поради тоа Европската комисија со години ѝ ја задржуваше на Полска исплатата на милијарди евра од буџетот на Унијата.

Туск дојде со ветување дека ќе го врати владеењето на правото и ќе ги одблокира парите од Брисел, а затекна состојба во која речиси секој владин предлог-закон може да падне на Уставниот суд. Затоа мнозинството се обидува да постави нови судии и да ги тргне старите кадри, а другата страна вели дека тоа е спротивно на прописите. Двете страни тврдат дека го бранат законот, а судот што треба да го пресече спорот сега е самиот спор.

Кандидатите од Балканот со години слушаат лекции за независно судство од Брисел, а ова е членка на Унијата од 2004 година. Што вреди судот што секоја нова власт мора да го освојува – кога веќе се бара пајсер за неговата врата?