Битка за Уставниот суд во Полска: опозицијата бара вонредни избори, но сама нема 307 гласа

Полска повторно се кара околу тоа кој го контролира Уставниот суд – и овојпат пред зградата стоеше полиција. Кризата избувна на 30 октомври, кога судијката Ана Корвин-Пјотровска објави одлука со која привремено го отстранува претседателот на судот Богдан Свјенчковски и сама го презема раководењето. Свјенчковски, близок до опозициската партија Право и правда (ПиС), одлуката не ја признава.

Пред зградата беше распореден голем број полицајци, а приврзаниците на опозицијата излегоа на протест и потегот на владејачката коалиција го нарекоа обид за државен удар. Полицијата вели дека интервенирала на барање на надлежните поради можно загрозување на безбедноста на судиите и вработените и категорично негира дека влегла во зградата или дека ја презела работата на судот. Три лица се приведени откако, според полицијата, ја прескокнале оградата.

Претседателот Карол Навроцки ја прекина официјалната посета на Африка и итно се врати во Варшава. Го обвини премиерот Доналд Туск за насилно преземање на Уставниот суд. Туск возврати дека неговата влада само се обидува да ја врати независноста на институција која, според него, со години била под политичко влијание на претходната власт.

Ако звучи познато, тоа е затоа што оваа приказна трае од 2015 година. Тогаш владата на Право и правда почна да го менува составот на судот. Кога Туск се врати на власт во 2023 година, новото раководство се обиде да поништи дел од тие промени, но претседателството се спротивстави. Навроцки претходно одбил да ја прими заклетвата на пет судии избрани од парламентарното мнозинство, а раководството на судот не им дозволило да ја преземат функцијата. Секоја власт го „чисти“ судот од луѓето на претходната – и секоја тоа го нарекува враќање на правната држава.

Сега опозицијата бара излез преку избори. Потпретседателот на Сејмот Кшиштоф Босак од Конфедерација, на протест пред Уставниот суд, изјави дека Полска е сведок на беззаконие типично за „банана републики“ и дека извршната власт ја злоупотребува полицијата. Конфедерација ќе предложи резолуција за скратување на мандатот на Сејмот и за тоа ќе разговара со претседателот Навроцки.

Босак предлогот го гледа и како тест за партнерите во Тусковата коалиција. „Да нема двојна игра – да велат дека не се задоволни, а сепак да гласаат со владата“, рече тој. Математиката е ладна: за скратување на мандатот се потребни две третини од пратениците, односно 307 од 460, а опозицијата сама нема толку гласови. Без пребегнати од мнозинството, вонредни избори нема.

Другиот лидер на Конфедерација, Славомир Менцен, нуди „уставно ресетирање“: сите 15 судии повторно да се изберат со мнозинство од три петтини во Сејмот, првите мандати да се одредат со ждрепка, од една до девет години, а судиите да полагаат заклетва пред парламентот, а не пред претседателот. „Ниту Туск, ниту Качињски никогаш повеќе не смеат да имаат влијание врз судовите“, порача тој. Убава реченица – само што ја изговара политичар чија партија исто така сака да владее.

Кризата продолжува. Корвин-Пјотровска за 3 ноември свика седница на судиите за буџетот на институцијата за 2027 година, а Свјенчковски не ги признава одлуките со кои е отстранет. Двајца претседатели на еден суд, полиција пред вратата и парламент без доволно гласови за излез. Дали Полска ќе најде пат назад до суд на кој двете страни ќе му веруваат – или ваквите војни за судовите стануваат европско секојдневие?