Reykjavik'ten Lahey'e Avrupa hükümetleri, yakın zamana kadar bir Hollywood filminin senaryosu olan bir şeye hazırlanmaya başlıyor. Kuzey Atlantik'in derinliklerinde AMOC - Atlantik Meridyonel Devrilme Dolaşımı - olarak bilinen devasa bir akıntı sistemi çalışıyor. Bu sistem tropik sıcak suyu kuzeye taşıyor ve Avrupa'yı donmaktan koruyor. Sürekli sera gazı salımı nedeniyle bu okyanus ısı pompası zayıflıyor - ve tamamen durma riski var.

Ne kadar önemli olduğu en kolay haritada görülüyor. Fransa'nın başkenti biraz daha kuzeyde olmasına rağmen Paris'te Ottawa'daki gibi soğuk kışlar yaşanmıyor. İzlanda ve Kuzey Avrupa ülkelerinde Sibirya iklimi yok. Mekanizma basit: Kuzey Atlantik'te soğuk ve tuzlu su derinlere batıyor ve daha sıcak suyu kuzeye çekiyor. Ama Grönland buzulu eridikçe ve şiddetli yağışlar giderek daha fazla tatlı su getirdikçe deniz ısınıyor ve tuzluluğu, dolayısıyla yoğunluğu azalıyor. Böyle bir su daha zor batıyor ve dolaşım zayıflıyor. Zayıflayan akıntılar kuzeye daha az tuz taşıyor, su daha da seyreliyor - ve döngü kapanıyor.

Grönland'ın güneyinde, bilim insanlarının "soğuk leke" adını verdiği alışılmadık derecede soğuk su bölgesi, yavaşlamanın zaten başladığı endişesini güçlendiriyor. Başka araştırmacılar iklim modellerini ve deniz sıcaklığı kayıtlarını analiz etti; vardıkları sonuçlar çöküşün öngörülenden daha erken gelebileceğine işaret ediyor.

Hükümetler artık beklemiyor

İzlanda, AMOC'un çöküşünü ulusal güvenlik riski ilan etti. Hollanda, yavaşlamanın denize karşı savunması için ne anlama geleceğini araştırıyor, Finlandiya olası sonuçları değerlendiriyor, İngiltere ise erken uyarı sistemi için bir araştırma programına 81 milyon sterlin (94 milyon euro) yatırım yapıyor. İskandinav bakanlar da tehdidi konuşmaya başladı. Endişe Brüksel'e de ulaştı; AB'nin yeşil dönüşümden sorumlu komiseri Teresa Ribera geçen yıl AMOC'un Avrupa'da ulusal güvenlikle bağlantılı temel kavramlar arasında sayılmasını önerdi.

İzlanda İklim Bakanı Jóhann Páll Jóhannsson, "Hazırlıklara başlamadan önce mutlak kesinliği beklemek sorumsuzluk olur. Çünkü sonuçlar inkâr edilemez hâle geldiğinde, onları önlemek için çok geç olabilir" dedi. "Burada mesele panik ya da korku yaymak değil. Bu sadece sorumlu yönetim."

Çalışmalar ne diyor

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) 2023'te "AMOC'un 21. yüzyıl boyunca zayıflamasının çok muhtemel olduğu" sonucuna vardı - sanayi öncesi seviyeye göre yüzde 24 ila 39. Panel, "orta düzeyde güvenle", ani bir çöküşün 2100'den önce beklenmediğini tahmin etti. Sonraki araştırmalar daha alarm verici. Yakın tarihli iki çalışma devrilme noktasını bu yüzyılın ortalarına yerleştirdi. Üçüncüsü, emisyonlar azaltılsa bile yüzyılın sonundan önce bir çöküşün gerçekleşme ihtimalinin gerçekleşmeme ihtimalinden yüksek olduğu sonucuna vardı. Dördüncüsüne göre hafif ısınmada bile durma riski yaklaşık yüzde 25. Karşıt bir ses de var: Yakın tarihli bir makale, bu yüzyılda tam bir çöküşü pek olası görmüyor.

Bilim insanları, çöküşün kaçınılmaz hâle geldiği eşiğin tam olarak nerede olduğunu ve ona ne kadar yakın olduğumuzu henüz bilmiyor. Tahminler, sanayi öncesi seviyenin 1,4 santigrat derece üzerinden - dünyanın az önce ulaştığı ısınma - 8 dereceye kadar uzanıyor. Özellikle Grönland'ın güneyindeki, suyu karıştırmayı daha 2040'larda bırakabilecek subpolar girdap endişe yaratıyor. Utrecht Üniversitesi'nden Swinda Falkena, "Tam olarak ne zaman olacağını söylemek zor, ama önümüzdeki 20 yıl içinde gerçekleşmesi için önemli bir risk olduğunu düşünüyorum. Bu da planlamanın hemen başlaması gerektiği anlamına geliyor" diyor.

Çöküşten sonra Avrupa

Bilim insanlarının çizdiği tablo dramatik, ama "Yarından Sonra" filmi değil - bu kadar hızlı bir donmanın mümkün olduğuna dair kanıt yok. Kışlar şiddetli fırtınalar getirir, Arktik buzları İskoçya'ya ve İskandinav fiyortlarına kadar iner, Baltık Denizi'nde buzkıranlara ihtiyaç duyulurdu. Soğuk hava dalgaları Hollanda'da sıcaklıkları eksi 20'ye, İskandinavya'da eksi 40'a düşürebilir. Kuzey Atlantik'in bazı bölgelerinde deniz seviyesi yarım metre daha yükselir. Tropik yağmur kuşağı güneye kayacağı için Batı Afrika'daki kuraklık göçmenleri kuzeye itebilir. Bir makaleye göre İngiltere'de tarıma elverişli alanın oranı bugünkü yüzde 32'den sadece yüzde 7'ye düşerdi.

İroni ölçüm araçlarında. AMOC'un nasıl değiştiğini doğrudan gösteren tek şey Atlantik'e dağılmış ölçüm cihazları ve en uzun soluklu program olan RAPID'in sadece 20 yıllık verisi var. Ağın büyük bölümü, bazıları 2028'de sona erecek kısa vadeli hibelerle finanse ediliyor. Donald Trump yönetimi yılın başında finansmanı kesme ve ölçüm şamandıralarını kaldırma kararı aldı, ancak yoğun tepkiler üzerine kararı geri çekti. Bir kıta felakete hazırlanıyor ve termometresi süresi dolmak üzere olan bir sözleşmeye bağlı.

Balkanlar Atlantik kıyısında değil ve bu çalışmaların hiçbiri Makedonya'dan söz etmiyor. Ama İzlanda, belki de ancak 2100'den sonra gerçekleşecek bir şey için ulusal risk değerlendirmesi yapıyor. Bölgemizde kaç kurumun bir sonraki kuraklık ya da bir sonraki sel dalgası için ciddi bir planı var? OECD İklim Dairesi Başkanı Walid Oueslati, "Belirsizlik hareketsizlik için bir neden değil. Riskleri daha iyi yönetmek için bir neden" diyor.