Qeveritë evropiane, nga Rejkjaviku deri në Hagë, po fillojnë të përgatiten për diçka që deri vonë ishte skenar për film hollivudian. Thellë në Atlantikun e Veriut punon një sistem i madh rrymash detare i njohur si AMOC - Qarkullimi Meridional i Përmbysjes në Atlantik. Ai e bart ujin e ngrohtë tropikal drejt veriut dhe e mbron Evropën nga ngrirja. Për shkak të lëshimit të vazhdueshëm të gazrave serë, kjo pompë oqeanike e nxehtësisë po dobësohet - dhe ekziston rreziku që të ndalet plotësisht.

Sa e rëndësishme është, më së lehti shihet në hartë. Parisi nuk ka dimra të ftohtë si Otava, edhe pse kryeqyteti francez shtrihet pak më në veri. Islanda dhe vendet e Evropës Veriore nuk kanë klimë siberiane. Mekanizmi është i thjeshtë: në Atlantikun e Veriut uji i ftohtë dhe i kripur zhytet në thellësi dhe e tërheq ujin më të ngrohtë drejt veriut. Por ndërsa shkrihet akulli i Grenlandës dhe shirat e dendur sjellin gjithnjë e më shumë ujë të ëmbël, deti bëhet më i ngrohtë dhe më pak i kripur, pra edhe më pak i dendur. Uji i tillë zhytet më vështirë, ndërsa qarkullimi dobësohet. Rrymat më të dobëta bartin më pak kripë në veri, uji hollohet edhe më shumë - dhe rrethi mbyllet.

Zona me ujë jashtëzakonisht të ftohtë në jug të Grenlandës, të cilën shkencëtarët e quajtën „njolla e ftohtë“, e përforcon frikën se ngadalësimi tashmë është në vazhdim. Studiues të tjerë analizuan modelet klimatike dhe regjistrimet e temperaturës së detit, ndërsa përfundimet e tyre tregojnë se kolapsi mund të vijë më herët se sa parashikohej.

Qeveritë nuk presin më

Islanda e shpalli kolapsin e AMOC-ut rrezik për sigurinë kombëtare. Holanda po heton çfarë do të thoshte ngadalësimi për mbrojtjen e saj nga deti, Finlanda po i vlerëson pasojat e mundshme, ndërsa Mbretëria e Bashkuar investon 81 milionë funte (94 milionë euro) në një program kërkimor për sistem paralajmërimi të hershëm. Për kërcënimin filluan të bisedojnë edhe ministrat nordikë. Shqetësimi arriti edhe në Bruksel, ku komisionerja evropiane për tranzicionin e gjelbër Teresa Ribera vitin e kaluar propozoi që AMOC-u të përfshihet mes koncepteve kyçe të lidhura me sigurinë kombëtare në Evropë.

„Do të ishte e papërgjegjshme të presim siguri absolute para se të fillojmë me përgatitjet. Sepse, pasi pasojat të bëhen të pamohueshme, mund të jetë vonë për t'i parandaluar“, deklaroi ministri islandez i klimës Jóhann Páll Jóhannsson. „Këtu nuk bëhet fjalë për panik apo përhapje frike. Kjo është thjesht qeverisje e përgjegjshme.“

Çfarë thonë studimet

Paneli Ndërqeveritar për Ndryshimet Klimatike (IPCC) në vitin 2023 konkludoi se është „shumë e mundshme që AMOC-u të dobësohet gjatë shekullit 21“ - për 24 deri 39 për qind krahasuar me nivelin paraindustrial. Paneli me „nivel të mesëm besueshmërie“ vlerësoi se kolapsi i papritur nuk pritet para vitit 2100. Hulumtimet e mëvonshme janë më alarmuese. Dy studime të fundit e vendosën pikën e përmbysjes rreth mesit të këtij shekulli. E treta konkludoi se kolapsi para fundit të shekullit është më i mundshëm se jo, edhe nëse emetimet ulen. Sipas së katërtës, rreziku i fikjes është rreth 25 për qind edhe me ngrohje të butë. Ka edhe zë të kundërt: një punim i fundit e konsideron pak të mundshëm një kolaps të plotë në këtë shekull.

Shkencëtarët ende nuk e dinë ku saktësisht është pragu pas të cilit kolapsi bëhet i pashmangshëm, as sa afër jemi. Vlerësimet lëvizin nga 1,4 gradë Celsius mbi nivelin paraindustrial - ngrohja që bota sapo e arriti - deri në 8 gradë. Shqetësim të veçantë shkakton vorbulla subpolare në jug të Grenlandës, e cila mund të pushojë së përzieri ujin qysh në vitet 2040. „Është vështirë të thuhet kur saktësisht, por mendoj se ekziston rrezik i konsiderueshëm që kjo të ndodhë në 20 vitet e ardhshme“, thotë Swinda Falkena nga Universiteti i Utrehtit. „Kjo do të thotë se planifikimi duhet të fillojë menjëherë.“

Evropa pas kolapsit

Pamja që e përshkruajnë shkencëtarët është dramatike, edhe pse nuk është filmi „Dita pas nesër“ - nuk ka prova se ngrirja kaq e shpejtë është e mundur. Dimrat do të sillnin stuhi të forta, akulli arktik do të zbriste drejt Skocisë dhe fjordeve nordike, ndërsa në Detin Baltik do të nevojiteshin akullthyese. Valët e të ftohtit mund t'i ulnin temperaturat deri në minus 20 në Holandë dhe minus 40 në Skandinavi. Niveli i detit përgjatë pjesëve të Atlantikut të Veriut do të ngrihej edhe për gjysmë metri. Thatësira në Afrikën Perëndimore mund t'i shtynte migrantët në veri, sepse brezi tropikal i shirave do të zhvendosej drejt jugut. Sipas një punimi, sipërfaqja e përshtatshme për kultivimin e kulturave bujqësore në Mbretërinë e Bashkuar do të binte nga 32 për qind sot në vetëm 7.

Ironia është te instrumentet. E vetmja gjë që tregon drejtpërdrejt si ndryshon AMOC-u janë pajisjet matëse të shpërndara nëpër Atlantik, ndërsa programi më i gjatë, RAPID, ka vetëm 20 vjet të dhëna. Një pjesë e madhe e rrjetit financohet me grante afatshkurtra, disa prej të cilave skadojnë në vitin 2028. Administrata e Donald Trumpit në fillim të vitit vendosi ta shkurtojë financimin dhe t'i heqë bovat matëse, por e tërhoqi vendimin pas reagimeve të forta. Kontinenti po përgatitet për katastrofë, ndërsa termometri i varet në një kontratë që po skadon.

Ballkani nuk shtrihet në Atlantik dhe asnjë nga këto studime nuk e përmend Maqedoninë. Por Islanda po bën vlerësim kombëtar të rrezikut për diçka që ndoshta do të ndodhë vetëm pas vitit 2100. Sa institucione në rajonin tonë kanë plan serioz për thatësirën e radhës ose valën e radhës së përmbytjeve? „Pasiguria nuk është arsye për mosveprim. Ajo është arsye për menaxhim më të mirë të rreziqeve“, thotë Walid Oueslati, udhëheqës i departamentit për klimë në OECD.