Белата пена се појави на 24 јули попладне, во Лепенец кај Злокуќани, а потоа се прошири низ Вардар и се гледаше од повеќе места долж скопскиот кеј. Пријавата во системот 112 стигна околу 14:30 часот. Оттогаш поминаа седум дена. Не знаеме кој ја испуштил.

Знаеме нешто друго, но само неофицијално: хемикалија што се користи во производството на детергенти. Лабораторискиот извештај на ЈП „Водовод и канализација“ е завршен и доставен до Државниот инспекторат за животна средина и до ресорното министерство. Но извештајот не е јавно објавен, а Државниот инспекторат сѐ уште ги чека резултатите од своите примероци за да ги спореди со наодите на јавното претпријатие.

Што е официјалниот наод, а што не е

Од Државниот инспекторат соопштија дека спровеле вонредни надзори кај индустриските субјекти во зоната што се под државна надлежност и дека не биле евидентирани законски нерегуларности – субјектите постапувале согласно условите во еколошките дозволи. Прелиминарниот извештај од 29 јули покажал дека анализираните физичко-хемиски параметри не ги надминуваат граничните вредности за испуштање во површински води. Финализираниот извештај од акредитирана лабораторија треба да пристигне на 4 август.

Инспекторатот додава и една реченица што вреди да се прочита внимателно: квалитетот на водите во тој појас бил под влијание на повеќе фактори – комунални и атмосферски води, како и активноста на бројни деловни субјекти во околината. Тоа е точно. Тоа е исто така и најефикасниот начин една одговорност да се распредели меѓу толку многу можни извори што на крајот не останува на никого.

Дронот што летал, сторителот што го нема

Уште првиот час по појавата на пената, градските служби излегоа на терен и користеа дрон за да го следат текот на загадувањето и да го лоцираат местото од кое материјата била испуштена. Градоначалникот Орце Ѓорѓиевски тогаш изјави дека очекува причинителот брзо да биде откриен и дека нема да има толеранција доколку се утврди одговорност.

Седум дена подоцна нема јавно соопштение дека дронот, теренските надзори или проверките на субјектите покрај Лепенец довеле до идентификување на загадувачот. Не е соопштено ниту кои субјекти биле контролирани, дали им биле проверени одводните системи и еколошките дозволи, ниту дали кај некој од нив се откриени неправилности.

Тука е клучната разлика што институциите ретко ја објаснуваат: утврдувањето на видот на загадувањето и откривањето на сторителот се две сосема различни фази. Лабораторискиот наод може да каже каква супстанција имало во водата. За да се утврди одговорност, мора да се поврзе составот, времето и местото на испуштањето со конкретен производствен процес, канал или одвод. Првото е хемија. Второто е истрага – и токму таа е онаа што досега нема резултат.

Водата за пиење е безбедна. Реката не е истото прашање.

Од ЈП „Водовод и канализација“ уверуваат дека водата што ја добиваат граѓаните е безбедна. На 30 јули биле земени 42 примероци од водоводната мрежа, од кои четири од бунарскиот потег Нерези-Лепенец, и сите одговарале на Правилникот за безбедност и квалитет на водата за пиење. На 27 јули биле анализирани 39 примероци, меѓу кои еден од бунарскиот потег Лепенец, и сите ги исполнувале критериумите.

Тоа е важно и добро е што е така, особено поради близината на бунарскиот систем Нерези-Лепенец кој е дел од водоснабдувањето на Скопје. Но безбедноста на водоводната мрежа не значи дека реката не е загадена. Тоа се два различни системи и две различни мерења. Рибите, водните организми и седиментот не пијат од чешма.

Граѓанската иницијатива „Зелен хуман град“ побара итно објавување на резултатите и ригорозно санкционирање на одговорните, оценувајќи дека повторувањето на вакви инциденти укажува на недоволна контрола врз индустриските капацитети и на отсуство на систем за рано откривање на загадувањето. Тоа барање има точен фокус: не само што било во водата, туку зошто никој не забележал додека се влева.

На 4 август стигнува конечниот извештај. Прашањето што ќе го чекаме тогаш не е дали параметрите се во дозволени граници – тоа веќе го слушнавме. Прашањето е дали некој ќе одговара, или „повеќето различни фактори“ ќе останат единствениот виновник.