Дунав падна на минус 133 сантиметри. Уште еден сантиметар надолу и унгарската нуклеарна централа „Пакш” за првпат во своите 44 години постоење целосно ќе престане да произведува струја. Не поради дефект, не поради санкции, не поради војна – туку затоа што реката од која зема вода за ладење едноставно ја снема.

Унгарскиот премиер Петер Маѓар веќе го соопшти она што пред две години би звучело како научна фантастика: земјата влегува во режим во кој државата може да ги исклучи големите индустриски потрошувачи од мрежата ако сами не ја намалат потрошувачката. Уредбата стапи на сила во 19 часот. Три нивоа – закана од криза I, закана од криза II, и вистинска криза. Некој во Будимпешта седнал и однапред ја испишал скалата по која земјата ќе се спушта.

Кога реката е дел од енергетскиот систем

Од „Пакш” соопштија дека поради натамошниот пад на водостајот се исклучува турбогенераторот на првиот блок, а стручњаците работат деноноќно за да го задржат безбедното функционирање на постројката. Маѓар најави целосно запирање на централата до средината на следната недела. Ова е централа што покрива најголем дел од унгарското производство на струја – и таа зависи од висината на една река.

Романија не чекаше уредби. Таму денес минираа карпеста формација во коритото на Дунав за да го променат текот на реката и да ѝ обезбедат вода на нуклеарната централа Черновода. Толку. Кога системот е притеснет, се експлодира дел од речното корито и се тера водата да оди каде што треба. Тоа е мерка на држава што пресметала дека нема време за поелегантно решение.

Пет критични дена

„Пред нас се најкритичните пет дена. Утре „Пакш” повеќе нема да произведува струја, а доаѓаат најжешките денови со температури од 40 степени” – изјави Маѓар, повикувајќи ги граѓаните да ја намалат потрошувачката, особено помеѓу 17 и 22 часот, а најмногу помеѓу 18 и 21. Побара трговските центри да го намалат ладењето на објектите, а локалните и верските институции привремено да го изгаснат декоративното осветлување.

Во неколку стотини унгарски населби веќе се воведени ограничувања на потрошувачката и забрани за наводнување. Снабдувањето со вода за пиење, со неколку исклучоци, засега не е прекинато – но премиерот повика на почитување на мерките за штедење, со порака дека „секоја капка вода е важна”.

Долж целиот тек, реката се повлекува и остава зад себе пејзаж каков што не е виден со децении – испукано корито, нови песочни брегови, вода стеснета во тенка лента насреде она што беше пловен пат.

Што нè учи ова?

Унгарија не е далечна земја со егзотичен проблем. Тоа е членка на ЕУ со модерна мрежа, со нуклеарна централа, со целосно функционална држава – и таа за пет дена ќе стигне до точка каде премиерот лично моли трговските центри да ја стишат климата. Ако системот со тие ресурси се превиткува на 40 степени и една суша, колку тенка е маргината на сите други?

Ова не е приказна за времето. Тоа е приказна за инфраструктура проектирана според клима што веќе не постои. Нуклеарната централа „Пакш” е градена во време кога никој не пресметувал дека Дунав може да падне под минус 133. Романија мора да минира карпи за да ја снабди Черновода со вода. И двете држави сега импровизираат околу објекти што требало да бидат најстабилниот дел од системот.

Ќе има дождови, водостајот ќе се врати, „Пакш” ќе се вклучи и оваа недела ќе биде заборавена. Прашањето е дали некој ќе седне и ќе пресмета што се прави следниот пат – или ќе се чека повторно да се спушти на минус 134 за да се почне со минирање.