Секој голем систем за вештачка интелигенција денес – од OpenAI, преку Google, до Anthropic – припаѓа на приватна компанија. Една непрофитна организација сака да ја смени токму таа реченица. Идејата е едноставна и амбициозна: јавна ВИ-инфраструктура, отворена за секого, бесплатна – како што некогаш беше самиот интернет.

Организацијата се вика Current AI, а зад неа не стои Силиконската долина туку – Париз. Француската влада ја стартуваше со 100 милиони долари, а потоа се приклучија фондациите Ford и MacArthur, DeepMind и Salesforce, што вкупната сума ја крена на 400 милиони. „Тие не се инвеститори, тие се финансиери”, вели извршната директорка Ајах Бдеир. Разликата не е козметичка – инвеститорот бара враќање, финансиерот бара резултат што останува јавен.

Зошто ова воопшто е приказна за Балканот? Затоа што половина од јазиците во светот се на работ на исчезнување, а големите модели се хранат речиси само со англиски. Секој народ чиј јазик не е доволно „профитабилен” за големите компании завршува невидлив за технологијата што ветува дека ќе промени сè. Македонскиот, албанскиот, секој помал јазик – истата логика важи.

Бдеир, поранешна раководителка на ВИ-стратегијата во Mozilla, повлекува остра линија. „Големите фирми градат повеќејазични модели за да го прошират својот пазар”, вели таа, „без разлика на согласност или контекст.” Пример што боли: за домородните јазици, мисионерските преводи на Библијата стануваат податоци за обука уште пред заедниците да постават какви било правила.

Првите пари веќе се распределени – 3,2 милиони долари на четири организации во Кенија, Либан и бразилскиот дел на Амазон. Во Кенија се градат ВИ-податоци за над 50 африкански јазици; во Либан се дигитализира арапската културна историја во бази што ги контролираат заедниците, не технолошките гиганти. Минатиот месец, во Женева, беше пуштен и отворен чет-бот составен за седум недели од коалиција што вклучува Hugging Face, Mozilla и MIT Media Lab.

„Обемот не е секогаш мерка. Тоа е парадигмата на големите фирми”, вели Бдеир. Прашањето што останува виси над целиот потфат е дали 400 милиони можат да се спротивстават на компании што трошат толку за еден тренинг. Но самата постановка на прашањето – чии се податоците, чиј е јазикот, кој одлучува – е нешто што големите одамна престанаа да го поставуваат.