Едно пусто вулканско карпче среде море, широко колку една скопска населба, во четврток ја промени сметката на светскиот пазар на нафта. Хутите, јеменските бунтовници поддржани од Иран, го зазедоа островот Мајун во теснецот Баб ел-Мандеб – најголемото територијално освојување што го имаат направено во последниве неколку години. Ден порано саудискиот нафтовод Исток-Запад беше погоден со дронови, па Ријад го затвори.

Цената на суровата нафта оваа недела повторно скокна над 100 долари за барел. Тоа не е шпекулација на некој аналитичар – тоа е бројката на која се тргува додека го читате ова.

Дронови што летнале од Ирак, а мета е Саудиска Арабија

Саудиското министерство за енергетика затворањето на нафтоводот го опиша со учебничката фраза „мерка на претпазливост“. Министерството за надворешни работи беше поконкретно: дроновите биле лансирани од Ирак. И тука доаѓа делот што вреди да се прочита двапати – кралството соопшти дека нема да возврати, за да ѝ даде на ирачката влада „можност да ги преземе потребните мерки“.

Ирачкиот премиер Али ал-Заиди, кој е и врховен командант на војската, нареди истрага за командата на операциите во покраината Мајсан и го смени нејзиниот командант, откако властите утврдиле дека нападите тргнале токму оттаму. Ирак од претпазливост го затвори и преминот Шаламхех на границата со Иран.

Значи: држава која трпи напад не возвраќа, а државата од чија територија тргнал нападот смени еден командант и затвори еден граничен премин. Колку такви „истраги за одговорност“ веќе видовме во региони каде никој не сака да ја каже вистината на глас?

Зошто едно карпче тежи повеќе од цела армија

Мајун, познат и како Перим, е мал и пуст вулкански остров во теснец широк 28 километри. Заземањето го потврдија висок воен претставник на меѓународно признаената јеменска влада и претставник на хутите, обајцата под услов на анонимност бидејќи не биле овластени да зборуваат со новинари.

Географијата тука е сè. Саудиска Арабија, најголемиот извозник на нафта во светот, сè повеќе се потпираше на Црвено Море како алтернативен пат наместо Хормузскиот теснец, каде Иран напаѓа бродови. До почетокот на јуни го имаше повеќе од удвоено извозот преку пристаништето на крајот на нафтоводот – на над пет милиони барели дневно, според податоците на Меѓународната агенција за енергија. Сега и таа алтернатива има карпа со непријателско знаме на влезот.

Прометот низ Баб ел-Мандеб е намален за околу 60 отсто откако хутите кон крајот на 2023 година почнаа да напаѓаат бродови во тој простор. Оваа година растеше – па новите закани повторно го ограничија, според податоците на Lloyd’s List Intelligence.

Секој нов заобиколен пат е подолг и поскап

Ријад сега мора да најде трета варијанта: нафтата да ја праќа северно од Црвено Море кон Средоземјето, или низ Суецкиот канал или со нафтовод низ Египет. За купувачите во Азија тоа е значително подолг пат. А хутите веќе се заканија и на таа рута – кон крајот на август нападнаа саудиски брод на северот од Црвено Море.

Пораката на хутите е речиси комична во својата пресметливост: пловидбата е „безбедна за сите компании освен за саудиските бродови“. Со други зборови, светската трговија смее да помине – но само ако плати со тоа што ќе гледа настрана. Хутите се закануваат со „ескалација на ескалација“, а пазарите ги читаат како непредвидливи, што е најскапото нешто што еден трговец може да го чуе.

Ниту еден авион не полета

Најинтересниот детал во целава приказна е она што не се случи. Висок воен претставник на јеменската влада призна дека бил затечен што саудиските воздушни сили воопшто не се обиделе да го спречат заземањето на Мока – град на околу 80 километри од теснецот. Неговата проценка е дека Саудиска Арабија не добила зелено светло од Вашингтон за широка воздушна кампања. Вината ја префрли и врз „недостатокот од координација“ меѓу јеменската војска и неколкуте сојузнички милиции, што на хутите им дало „непроценлива можност“.

Саудиска Арабија сепак ја нападна аеродромската инфраструктура во Мока откако градот падна во четврток, објави телевизија поврзана со хутите. Нема извештаи за штета или загинати.

Иран веќе го става Јемен на преговарачката маса

Иранската влада побара прекин на саудиската блокада на подрачјата под контрола на хутите и повика на враќање на преговорите. Но вистинскиот сигнал дојде од друго место: портпаролот на Иранската револуционерна гарда во средата побара во евентуалниот договор со САД да биде вклучен и Јемен. Тоа е прв пат таа страна експлицитно да се спомене во контекст на преговорите.

Преведено: карпата среде теснецот не е воен трофеј, туку преговарачки адут. Кога наводно локална милиција одеднаш станува ставка во договор меѓу Техеран и Вашингтон, прашањето „чија е оваа војна“ добива многу непријатен одговор.

Саудиска Арабија тврди дека секогаш нудела „можности за преговори“ и дека има право на самоодбрана. Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи објави на социјалните мрежи дека во четврток разговарал со саудискиот колега за дипломатски напори за „обнова на стабилноста“.

Ескалацијата се заканува да го прекине кревкото примирје кое од 2022 година главно го запре граѓанската војна во Јемен. Војната што почна во 2014 година никогаш не беше вест што се читаше на Балканот – беше нешто далечно, во најсиромашната арапска земја. Сега таа војна се води на 28 километри морска вода низ која поминува голем дел од нафтата што го движи светот. Кога тековите се менуваат, никој не прашува кој го започнал сето тоа.