Швајцарија конечно ги отвора своите тајни документи за Јозеф Менгеле – доктор-војник на СС во Аушвиц, познат како „Ангелот на смртта“. Документите беа заклучени до 2071-та година, со официјално објаснување за „национална безбедност”. По притисок од историчари и судски процес, тие сега ќе бидат пуштени. Прашањето е – под какви услови, и колку ќе бидат избришани?

Менгеле беше еден од најпрепознатливите воени злосторници на XX век. Во Аушвиц одлучуваше кој оди директно во гасните комори, а кои ќе бидат „избрани” за неговите медицински експерименти – првенствено деца и близнаци. Околу 1,1 милиони луѓе загинаа во Аушвиц, главно Евреи. Тој никогаш не беше уапсен и не одговараше пред суд – умре во Бразил во 1979 година под лажно име, идентификуван дури со ДНК анализа во 1992-та.

Доказите за неговото присуство во Швајцарија ги најдеа историчарите Регула Бокслер и Жерар Ветстајн. Ветстајн отиде пред суд, отвори краудфандинг кампања и собра 18.000 швајцарски франци за судски трошоци. Доказите се: Менгеле скијал во швајцарските Алпи со синот во 1956 година. Неговата жена изнајмила стан во Цирих во 1961 година, близу меѓународниот аеродром. Австриската разузнавачка служба тогаш ги предупредила швајцарските колеги дека Менгеле патува со лажен идентитет. Полицијата го следила станот.

И сепак – ништо. Никој не интервенирал. Тоа е сценариото кое поставува едно поголемо прашање: дали швајцарските власти намерно гледале настрана? Или системски бил оневозможен пристапот до информација која можеше да заврши со една полициска акција? Историчарите се плашат дека сега, кога документите се пуштаат, ќе бидат „тешко цензурирани”.

За балканската публика ова не е само историја. Тоа е тивкото потсетување дека и најнеутралните институции имаат своја цена, особено кога станува збор за пари, идентитет и заштита на „пријатели на режимот”. Колку години Балканот ги протерувал воените злосторници во неутрални земји – и колку години оние истите институции тврдеа дека „не знаат ништо за тоа”? Швајцарија сега се отвора – но прашањето е: дали ќе видиме нешто, или ќе видиме мастило?