Сплит не е пристаниште кон Хвар, Брач или Корчула. Сплит е приказната. Балканот често го третира градот како тазе точка пред островите – паркинг, ферибот, гужва, заминување. Тоа е најголемата туристичка грешка што може да се направи. Сплит е едно од ретките места во Европа каде што римска палата живее како квартал, не како музеј.

Имот на царот Диоклецијан, изграден помеѓу 295 и 305 година по Христа како место за пензионерска повлеченост, денес е срцевина на градот – со 17 векови мермер во кој се вгнездиле кафулиња, станови, пекари, бутици, цркви и фризерски салони. Тоа е важно да се потенцира – луѓе ЖИВЕАТ во палатата. Не е пресечена за туристите, не е заклучена за конзервација, не е претворена во отворен музеј со билет. Е жив град, и ова е причина зошто УНЕСКО не ги опишува градските ѕидини, туку го опишува целиот централен животен организам.

Перистилот – стариот церемонијален двор каде што царот ги примаше пратениците – сега е тераса. Се пие капучино во негова сенка, на ист камен на кој пред 1700 години стоела империјална гарда. Балканецот ќе се препознае во оваа сцена – не како егзотика, туку како нормалност. Кај нас и црковните дворови имаат маси за домино. Историјата не е затворена под стакло. Се користи.

На тесна оддалеченост од Перистилот е Катедралата на Свети Домниус – изграден врз гробницата на самиот Диоклецијан. Иронијата е голема. Истиот цар кој ги прогонуваше христијаните, сега лежи под христијански олтар. Камбанаријата може да се искачи (нагло искачување, не за оние со страв од висини), но погледот од врвот ги отвара Динаридите од една страна и Јадранот од друга.

Излегувањето од палатата не значи завршување на доживувањето. Рива – крајбрежниот корзо – е главната дневна соба на градот. Палми, тераси, белите фасади, бавно бурно темпо. Локалците тука ги поминуваат вечерите со чаша посипа (далматинско бело вино) и разговор кој не журка кон заклучок. Тоа е она „средоземјеобразно” темпо за кое Балканот често зборува со чувство на завист, иако и кај нас има исти ритуали – само со помала маркетинска машинерија зад себе.

За јадење Сплит нуди три ниво: Fife е најдобриот популарен ризик – евтино, обилно, традиционално. Zoi, ресторан крај старите ѕидини на палатата, е елегантен и интимен. Dvor, крај морето, познат по риба на скара во градината. Сите три имаат заедничко – сурово почитување на свежината на производот. Овде нема молекуларна гастрономија или француски сосови. Има чиста риба, маслиново масло, лимон, трева, и сезонски зеленчук.

Сплит има и зелено бело дробот – ридот Марјан, шумски парк со борови и патеки кои се искачуваат над градот. Десет минути од центарот, и ти си во тишина со поглед на цел Сплит како макета во рацете на дете. На патеките кон врвот е Галерија Мештровиќ, посветена на Иван Мештровиќ – најголемиот хрватски скулптор на 20 век. Зградата е окружена со градини, отворена кон морето, и неговите скулптури се во дијалог со пејзажот, не во затвор.

Плажите – Бачвице е урбана и популарна, позната по пицигин, домородна игра во плитка вода со мали топки и многу истрчување. Кашуни, потаму на запад, е потивка и подива – вода како стакло, вечерта розова и темно-сина, и Joe’s Beach Lounge со една од најубавите далматински сончани заоди на регионот. Двете плажи се пешачки достапни од центарот, и затоа Сплит за разлика од островите не бара возење или ферибот – сè е во еден град.

Како го гледаме Сплит од балканска перспектива? Тоа не е „Хрватска за која немаме виза” – тоа е парче дома кое се продава како странство. Неколку часа со автомобил од Тетово, Скопје или Битола. Историја која ни е заедничка (Илирија, Византија, Венеција, Австро-Унгарија), јазик кој се разбира со малку напор, и храна која мириса на познато. Туристичкиот наратив на градот е напишан за германските и скандинавските пазари, но Сплит навистина работи кога ќе го посетиш без водич, без распоред, и со подготвеност да седиш на иста маса четири часа.