Специјалниот суд во Хаг денес ја изрече првостепената пресуда против четворицата поранешни врвни луѓе на ОВК. Хашим Тачи, поранешен претседател на Косово, доби 25 години затвор. Јакуп Красниќи исто така 25. Кадри Весељи 18. Реџеп Селими 13. Вкупно 81 година за луѓе кои дваесет и пет години беа прикажувани како основачи на една држава.

Обвинението имаше десет точки: прогон на политичка и етничка основа, незаконско апсење и притворање, нечовечко и сурово постапување, присилни исчезнувања, мачење и убиства. Сцената на злосторствата, според обвинението, биле 42 нелегални притвори на ОВК на Косово и во северна Албанија, низ кои поминале околу 407 притвореници, а најмалку 102 од нив биле убиени. Периодот е март 1998 – септември 1999.

Бројките што судот ги утврди како докажани

Судијата Чарлс Смит, Американец кој претседаваше со советот, не се движеше во општи места. Панелот заклучил дека припадниците на ОВК меѓу април 1998 и 20 јуни 1999 произволно лишиле од слобода најмалку 385 лица, држени во притворски објекти во 14 косовски општини и на неколку локации во две области во северна Албанија. Од нив, 348 биле подложени на сурово постапување, а 303 на мачење. За најмалку 98 лица судот утврди дека биле убиени.

Дел од исказите што судот ги слушна се тешки за читање. Во еден од објектите бил затворен бебе на возраст од 12 до 14 месеци. Во друг, момче од 14 години. Еден човек на 70 години бил претепан до точка кога лицето му било целосно смрскано. Најмалку седум заробеници биле држени врзани со синџири. Меѓу притворените имало жени, деца, земјоделци и наставници, апсени врз основа на гласини дека соработувале со Србите, без доказ и без постапка.

Она што обвинителството не го докажа

Пресудата не е целосна победа на обвинителството и таа нијанса е важна, бидејќи во Приштина веќе ќе се чита селективно. Судот заклучи дека обвинителството не докажало надвор од разумно сомневање дека постоел систематски или широкораспространет напад врз цивилното население, односно не ги потврди квалификациите за злосторства против човечноста. Делата беа квалификувани како воени злосторства, што е поинаква правна тежина. Судот, исто така, утврди дека настаните по 20 јуни 1999 година, кога конфликтот завршил, не можат да се третираат како воени злосторства.

Смит го рече и она што ќе биде најмногу игнорирано: судењето не се однесува на легитимитетот на ОВК, ниту на нејзината цел за независно Косово, туку исклучиво на личната одговорност на обвинетите. Тоа е формулација која едновремено му ги врзува рацете на Белград и на Приштина – и затоа никој нема да ја цитира во целост.

Судење под притисок

Бројките на самиот процес кажуваат колку тежок бил: 273 сослушани сведоци, над 5.400 прифатени докази, 156 жртви вклучени во постапката, скоро 30.000 страници транскрипт. Но најтешката реченица во целото денешно читање не се однесуваше на злосторствата, туку на условите под кои се судело. Смит соопшти дека судењето било водено „во контекст на постојано заплашување на сведоците“, дека повеќе сведоци на обвинителството ги повлекле претходните изјави, избегнувале да ги спомнат основните факти, лажеле пред панелот или рецитирале научени реченици.

Ако тоа го знаеме и сепак мислиме дека правдата функционирала нормално, тогаш не сме читале што пишува. Заплашувањето на сведоци не е инцидент на маргините на процесот – тоа е систем кој работел паралелно со него, во годините кога Приштина ги полнеше плоштадите со билборди на луѓето кои чекаа пресуда.

Зошто ова се чита и од Скопје

Правниот принцип што Хаг денес го повтори е дека одговорноста е лична, не колективна – и дека победничката страна во еден конфликт не добива амнестија за тоа што го правела додека победувала. Тоа е принцип што целиот Балкан го научи по тежок пат, и што на секои неколку години повторно се заборава.

Пресудата е првостепена и следува жалбена постапка. Но за прв пат, по дваесет и пет години, четворица луѓе кои беа врвот на една вооружена организација носат бројки со години покрај своите имиња. Прашањето кое останува не е правно, туку политичко: колку од регионот навистина ќе го прочита образложението, а колку само ќе го спакува како потврда на тоа што веќе го мислел?