Словенија денеска гласа на четири референдуми, а Македонците без словенечки пасош веќе го изгубија правото да гласаат на локални избори

Околу 1,7 милиони словенечки гласачи денеска излегуваат на четири референдуми истовремено. Само еден од нив е обврзувачки. Другите три се советодавни: владата и парламентот не мораат да го почитуваат исходот, нема кворум, а одлучува обично мнозинство од важечките гласови. Со други зборови, три политички барометри што власта сама си ги нарачала.

Прашањето што ги засега Македонците

Четвртото прашање е правно најчудно – и за македонскиот читател најинтересно. Се однесува на измената на законот за локални избори со која државјаните на трети земји со постојан престој во Словенија го губат правото на глас на локалните избори, право што го имаа од 2002 година. Во пракса, станува збор главно за државјани на Босна и Херцеговина, Србија, Црна Гора и Македонија.

Чудното е што законот веќе е изгласан и е на сила од 2 септември. Опозицијата тврди дека советодавен референдум за нешто што веќе е одлучено е неуставен, бидејќи законот дозволува таков референдум пред парламентот конечно да одлучи, а не потоа. Уставниот суд го одби барањето на опозицијата за привремено запирање, па на локалните избори во ноември нема да можат да гласаат околу 104.000 државјани на трети земји.

Бројките ја релативизираат драмата. Во 2022 година гласале 7.354 такви гласачи – помалку од еден отсто (0,84 отсто) од сите гласови. Пратеникот на владејачката СДС, Андреј Коси, како причина го наведува зголемениот број странци од 2002 година до денес и проблемот со фиктивни пријави на живеалиште. Премиерот Јанез Јанша вели дека е „сосема нормално“ некој што не е државјанин, а дошол привремено нешто да работи, да не одлучува кој ќе ја води општинската политика.

Само што законот не ги погодува привремените работници, туку луѓето со постојан престој. Дали некој што со години живее во една општина е навистина „привремен“?

Единствениот обврзувачки: „против политичка полиција“

Законодавниот референдум е за измените на законот за парламентарна истрага, изгласани на 26 мај. Граѓанските здруженија, со поддршка на опозицијата, собраа 40.000 потписи. Тврдат дека измените ја укинуваат правната заштита на граѓаните и им даваат на политичарите премногу моќ да чепкаат по туѓата приватност. Кампањата ја водат под слоганот „против политичка полиција“.

Јанша одговара дека истражните комисии истражуваат само политички функционери: „Тоа не е некое тело што би чепкало по СМС-пораки, бидејќи и да сакаат, немаат технички можности.“ Против законот се изјаснија и двајца поранешни претседатели, Данило Тирк и Милан Кучан.

За законот да падне, мора да се исполнат два услова: мнозинството од излезените да гласаат против и гласовите „против“ да бидат најмалку 20 отсто од сите гласачи во земјата – околу 340.000 луѓе. Анкетата на „Медиана“ покажува 36,9 отсто за законот и 28,8 отсто против, а дури 27,5 отсто сè уште не знаат. Интересот е голем: во трите дена предвремено гласање гласале 75.401 гласачи, или 4,44 отсто од запишаните – повеќе од двојно во однос на референдумот за потпомогнатото доброволно завршување на животот.

Телевизијата и социјалната помош

Второто прашање е дали да се укине задолжителната претплата за РТВ Словенија. Јанша тврди дека сега ја плаќаат и оние што не ја гледаат телевизијата и ја нарекува „труба на крајно левата политичка опција“. Новинарскиот синдикат одговара дека не станува збор за 14 евра, туку за тоа „кој во иднина ќе одлучува што гледате, слушате, читате“. Анкетата е на страната на укинувањето: 52 отсто за, 37,1 отсто против.

Третото прашање е дали социјалната помош за работоспособните да се услови со општокорисна работа. Во јули помош примале 68.382 лица. Александер Ребершек од НСи тоа го сумира со реченицата дека на здрав човек му треба работа, а не социјална помош. Експертката за социјална работа Весна Лескошек прашањето го нарекува „заведувачко и манипулативно“. Исходот е речиси извесен – 70 отсто од анкетираните се за.

Првиот вистински тест за Јанша

Денешното гласање е првиот голем тест за владата што настана на необичен начин. На парламентарните избори во март најмногу гласови доби Движењето Слобода на тогашниот премиер Роберт Голоб (28,66 отсто), а СДС беше веднаш зад него со 27,88 отсто. Сепак, владата ја состави Јанша. Голоб ги повика гласачите да гласаат против на сите четири прашања, а коалицијата повикува на „за“.

Македонците без словенечко државјанство, во секој случај, на ноемвриските локални избори ќе бидат само публика. Одлуката за нив е веќе донесена – денешниот глас само ќе покаже колку Словенци стојат зад неа.