Para 20 vjetësh Maqedonia miratoi ligj me të cilin çdo qytetar fitoi të drejtën të pyesë si i shpenzojnë institucionet paratë e tij. Dy dekada më vonë, Agjencia për Mbrojtjen e së Drejtës për Qasje të Lirë në Informacione me Karakter Publik e shënoi jubileun së bashku me Ditën Ndërkombëtare të Informacioneve me Karakter Publik. Në ngjarje u fol për besim. Shifrat që u dëgjuan ndërtojnë diçka tjetër - nervozizëm.

Institucionet maqedonase përmbushin rreth gjysmën e treguesve për qasje në informacione. Kanë afat prej 20 ditësh për t'iu përgjigjur një kërkese, më të gjatin në rajon - dhe shumë shpesh e shkelin. Në vend që të përgjigjen, shpesh heshtin dhe presin ankesë.

Shifrat e Metamorfozisit. Te pushteti ekzekutiv, sipas matjes së fundit të Fondacionit Metamorfozis, qasshmëria është fusha me vlerësimin më të dobët, me 48,79 për qind përmbushje të treguesve - rënie prej gati pesë pikësh përqindjeje krahasuar me 54,18 për qind më parë. Në nivel lokal është edhe më keq: komunat përmbushin vetëm 33,6 për qind të treguesve, ndërsa në afatin ligjor u përgjigjën vetëm 50 nga 81 njësi të vetëqeverisjes lokale, përballë 62 vitin e kaluar.

Ka edhe pika të ndritshme. Në indeksin rajonal të hapjes, Qeveria është më e hapura në rajon, Kuvendi është i dyti pas Malit të Zi, ndërsa Kriva Pallanka është komuna më e hapur në vend. Në fund janë ministritë për sport dhe për sistem politik, si dhe komunat Bogovinë, Studeniçan dhe Llozovë.

Drejtori i Agjencisë, Petar Gajdov, thotë se institucionet në përgjithësi e respektojnë të drejtën dhe si shembuj pozitivë përmendi Demir Hisarin, Vinicën dhe Ministrinë e Mbrojtjes. Këtë vit në Agjenci janë parashtruar 334 ankesa, më së shumti nga organizatat qytetare dhe qytetarët. Problemi i përgjithshëm, pranon Gajdov, është „heshtja“ e institucioneve të caktuara - edhe pse, sipas tij, informacioni në fund më së shpeshti jepet, vetëm pas afatit ose ndërsa zgjat procedura e ankesës.

Pikërisht këtu është thelbi. Informacioni që arrin pas afatit dhe pas ankesës nuk është transparencë, por durim. „Duhet të kalojmë nga e drejta për të kërkuar informacion te e drejta që informacioni të jetë i qasshëm për ty“, porositi Dançe Danillovska-Bajdevska nga Metamorfozis. Qytetari, thotë ajo, nuk duhet të pyesë sa para publike janë shpenzuar dhe kush ka lidhur kontratë - kjo duhet të publikohet, dhe atë „jo në dokument të skanuar prej njëqind faqesh që formalisht është publikuar, por praktikisht askush nuk mund ta kërkojë ose analizojë“.

Ambasadori suedez Ola Sollström kujtoi se Suedia ishte e para në Evropë që miratoi akt për lirinë e informacionit, ndërsa ambasadori zviceran Christoph Sommer se qasja duhet të jetë standard, me përjashtime vetëm kur ka arsye të jashtëzakonshme. Pas 20 vjetësh, pyetja për Maqedoninë është e thjeshtë: kur do të pushojë e drejta për të ditur të jetë betejë që e fiton me ankesë?