Американската амбасадорка во Грција, Кимберли Гилфојл, лобирала кај балканските земји да купуваат американски втечнет природен гас (LNG) – и тоа преку една повластена грчка фирма, Aktor Group. Ова го тврди „Вол стрит џурнал“ во голем истражувачки текст, кој не застанува кај гасот. Во него има и реченица која, според сведоци, ја изговорила самата амбасадорка, а во Букурешт ја прочитаа како закана: „Можеме да го направиме тоа на која било земја што ќе посакаме. Можеме да го направиме и овде.“

Лобистот што сите го мислеа за шеф на кабинет

Според весникот, на средбите на амбасадорката редовно седел Христос Марафацос, лобист на Aktor, а неговата вистинска улога честопати не им била кажана на соговорниците. Странски функционери изјавиле дека на средбите на највисоко ниво претпоставувале оти тој е шеф на нејзиниот кабинет. Марафацос од клиенти поврзани со Грција добил повеќе од 440.000 долари, од кои 160.000 директно од Aktor. Официјалните американски податоци за лобирање покажуваат дека се регистрирал како лобист на Aktor само неколку дена откако Гилфојл ја презела функцијата во Атина.

Уште еден детал што зборува сам за себе: генералниот директор на Aktor ѝ овозможил на амбасадорката патување со приватен авион до Бугарија.

Шест милијарди долари во Албанија

Резултатот од лобирањето е конкретен. Aktor добил дваесетгодишен договор за снабдување со американски LNG во Албанија, вреден шест милијарди долари, со проекција на добивка пред оданочување од 1,8 милијарди евра во текот на две децении. Конкурентските фирми тврдат дека амбасадорката ги игнорирала за да му ја препушти зделката на Aktor. Две децении, во земја со која Македонија дели граница – и еден посредник кој сите го мислеле за дел од амбасадата.

Гилфојл – поранешна водителка на Fox News и некогашна свршеница на Доналд Трамп Помладиот – својот мандат во Атина го искористила за агресивно промовирање на таканаречениот „Вертикален гасен коридор“. Тоа е рута по која американскиот втечнет гас од грчките терминали би патувал на север, преку Бугарија и Романија, сè до Украина. Aktor, грчка градежна компанија која дури неодамна влегла во гасниот сектор, се поврзала со грчки енергетски фирми под државна контрола и се наметнала како главен посредник на коридорот.

Вечерата во Атина

Истрагата носи и детали од вечера во Атина во март 2026 година, на која присуствувале грчки и американски функционери. Според најмалку еден учесник и други извори кои за настанот дознале веднаш потоа, Гилфојл го спомнала претстојното паѓање на романската влада и на грчкиот министер за енергетика Ставрос Папаставру му рекла: „Можеме да го направиме тоа на која било земја што ќе посакаме. Можеме да го направиме и овде.“ Министерот, според истите извори, одговорил дека САД не можат да сменат влада што ја избрале граѓаните на избори.

Адвокатот на амбасадорката го оспорува ваквиот опис на разговорот. Ги отфрла и обвинувањата за фаворизирање: сите средби, вели, биле договарани по официјални канали, а Гилфојл рамноправно соработувала со сите компании од енергетскиот сектор. Снимка од атинската вечера досега не се појавила во јавноста.

Владата што не сакаше скап гас

Сега романскиот дел од приказната. Владата на премиерот Илие Болојан, на власт од јуни 2025 година, падна на 5 мај 2026, откако Социјалдемократската партија (ПСД) излезе од коалицијата и го поддржа гласањето за недоверба заедно со десничарската АУР. Предлогот помина со 281 глас „за“ и само четири „против“.

Во месеците пред падот, Болојан одбивал меморандумот од ноември 2025 да го претвори во обврзувачки договор. Со тој меморандум романскиот Transgaz и компанијата Nova Power & Gas планирале од Atlantic-SEE LNG да увезуваат до 1,4 милиони тони американски гас годишно – по цени значително повисоки од пазарните. Тогашниот министер за енергетика Богдан Иван во јануари им пишал на претседателот и на премиерот барајќи изречни овластувања да ја склучи зделката. И тоа иако Романија произведува сопствен гас, а од 2027 година очекува огромни количини од црноморскиот проект Neptun Deep.

На 31 март 2026 година, пет недели пред падот на владата, Гилфојл била во Букурешт на енергетска конференција во организација на The Economist. Истата вечер била снимена во ресторанот Isoletta на вечера со лидерот на ПСД, Сорин Гриндеану, министерот Богдан Иван и претседателскиот советник Флорин Владика. Фотографиите и видеото набрзо протекоа во јавноста.

Гриндеану потврдил дека на вечерата се зборувало за можната транзитна улога на Романија на Вертикалниот коридор, но тврдењата дека се договарало рушење на владата ги нарекол чиста измислица. Сенаторот од АУР, Петришор Пеју, кој учествувал во пишувањето на предлогот за недоверба, изјавил дека Гилфојл не придонела ниту со една идеја и дека не била меѓу 281 пратеник што гласале против премиерот.

Докази нема – факти има

Официјални документи што би докажале дека Вашингтон директно ја срушил романската влада не постојат. Самиот „Вол стрит џурнал“ тоа и не го тврди – весникот сведочи за тоа што амбасадорката зборувала и правела додека агресивно го туркала американскиот гас преку повластен приватен посредник. Дел од романските медиуми веднаш ги поврзаа атинската изјава, непотпишаниот меморандум, снимената вечера и мајскиот пад на Болојан. Други, меѓу кои весникот Evenimentul Zilei, ги обвинија колегите дека претеруваат врз основа на еден анонимен пасус.

Но и без теории на заговор, потврдените факти се доволно непријатни: лобист на приватна фирма седел до американската амбасадорка, грчката компанија добила зделки од милијарди, меморандумот за скапиот гас никогаш не станал договор, а владата што го одбила набрзо потоа падна. Кога следниот пат некој дипломат ќе дојде на Балканот да зборува за „енергетска безбедност“, вреди да се праша и нешто друго освен цената на гасот: кој седи до него на масата и чија визит-картичка носи?