Нуклеарна централа која мора да намали производство затоа што реката е претопла – тоа е реченица што пред дваесет години би звучела како научна фантастика. Денес е оперативен извештај. Централата во Кршко работи со 80 отсто од капацитетот бидејќи водата на Сава се загреа над она што дозволата го дозволува.

Границата е 28 степени на местото на испуштање. Ако водата ја достигне, производството ќе се намали дополнително или ќе застане целосно. Раководството веќе побара од словенскиот нуклеарен регулатор привремено да ја крене дозволената температура на 30 степени. Во следната фаза моќноста паѓа за уште 15 отсто, а под 50 отсто од капацитетот централата се гаси.

Не е безбедносно – и токму затоа е поинтересно

Официјалниот став е дека станува збор за еколошко, а не безбедносно ограничување. Реакторот е конструиран за далеку повисоки температури на водата од сегашните 25 степени. Државниот секретар Томаж Жагар објаснува дека границата постои за да не се оптовари околината со отпадна топлина и да се обезбеди температурата на Сава под точката на целосно мешање, кај браната во Брежице, да не надмине 28 степени.

Значи, реакторот е добро. Реката не е. И тоа е поентата што вреди да се задржи: инфраструктурата од претходниот век е проектирана за клима што повеќе не постои. Никој не ја испроектирал за август во кој реката нема доволно ладна вода за да ја прими топлината на еден блок.

Струјата ја има, но увозот скокна

Жагар уверува дека струја има доволно и дека снабдувањето на потрошувачите не е загрозено – потрошувачката е ниска, а преносните капацитети обезбедуваат доволно. Битна е стабилноста на мрежата: континуираното работење на реакторот ја држи фреквенцијата потребна за увоз и извоз на електрична енергија.

Намаленото производство сепак го зголемува увозот за околу 20 отсто. Тоа се гледа на дневните пазари, но не и кај домаќинствата со годишни договори. Барем не веднаш – дневниот пазар има навика да стигне до сметките со задоцнување.

Ова не е словенечки проблем

И тука е делот што нè засега директно. Кршко не е усамен случај: Унгарија, Романија и Франција неодамна исто така гаснеа блокови, таму поради ниско ниво на Дунав кое оневозможило пристап до вода за ладење. Централата во Кршко работи во истата регионална мрежа во која се тргува и струјата што пристига на Балканот. Кога повеќе големи производители истовремено намалуваат производство во најтоплиот месец, регионот увезува од сѐ помал заеднички сад.

Жагар вели дека намалувањето е привремено и дека се преиспитува неделно. Но трајното решение, признава и тој, бара изградба на нуклеарен објект независен од реката и отпорен на климатски услови. Тоа е инвестиција што се мери во децении и милијарди. Прашањето што останува е дали регионот ќе почне да ја планира таа независност сега, или ќе чека уште неколку вакви августи во кои реките ќе решаваат кога ќе има струја.