Во Бањолес, во Ѓирона, куќа од 1929 е проширена без ниту еден метар од старото да биде избришан. Проектот се вика „Палимпсест” и тоа име објаснува сè: палимпсест е стар манускрипт кај кој првобитниот текст бил изгребан за да се употреби истата подлога и врз неа да се напише нов. Ниту едно бришење не е целосно – старото секогаш се провидува. Проектот е потпишан од внатрешната архитектка Маите Пратс, основачка на сопственото студио од 2009-та, заедно со архитектите Маријана Колменеро, Гилермо Корсунски и Аурора Гавалда.

„Името беше една од последните одлуки во проектот, иако идејата беше присутна од првиот ден. Не сакавме да ја вратиме куќата во некој конкретен момент од нејзиното минато, туку да додадеме нова етапа што може да одговори на денешниот начин на живеење”, вели Пратс. Тоа е реченица што вреди да се залепи на секој фасаден скеле кај нас, каде „реновирање” премногу често значи рушење на сè што има повеќе од триесет години.

Двата волумена не се преправаат еден во друг

Домот е поделен на два јасно разграничени дела: оригиналната куќа, наменета за заедничкиот живот – кујна, трпезарија и дневна соба – и доградбата, ново тело за спалната зона. И тука е клучната одлука: доградбата не го имитира историскиот јазик на постоечката куќа. Има свој регистар – армиран бетон со видлив калап, столарија од лакиран челик и дрвени капаци. „Да ја почитуваш една куќа не значи да ја имитираш, туку да ја разбереш”, вели Пратс. „Затоа доградбата зборува современ јазик, но со оригиналната куќа го дели она што навистина ѝ дава идентитет: домашната скала, спокојството на просторите, светлината и тесната врска со надворешното.”

Од улица интервенцијата е речиси незабележлива. Сликата на куќата е задржана, а новиот волумен е поставен кон градината – за да се вклопи дискретно. По интервенцијата вкупната корисна површина е 266 квадратни метри. Но метрите не биле целта. „Кога светлината, пропорциите и врската меѓу просторите се добро решени, чувството на пространост доаѓа само по себе”, вели авторката.

Куќата е организирана околу градината, не обратно

Има градини што ја придружуваат куќата и има куќи што се организираат околу градината. Овде важи второто. Материјалите се сведени на минимум за да пренесат мир: природниот камен на подот и базенот се спојува со растителноста, а бамбусот, присутен и внатре и во надворешната трпезарија, внесува топлина. Дрвјата што биле дел од идентитетот на местото се зачувани – магнолиите биле пресадени за да продолжат да ја придружуваат новата етапа – а покрај нив се додадени и нови видови: гинко, јавор и жалосна врба. „Замислувајќи го пејзажот што ќе расте со текот на годините”, вели Пратс.

„Нè интересираше надворешното да може да се живее со истата природност како и внатрешното. Особено ни се допаѓа тоа што градината повикува да се шета по неа босоног. Да ја почувствуваш тревата, да чекориш по дрвото или да се приближиш до базенот – тоа се многу прости постапки, но зборуваат за начин на живот што е повеќе поврзан со околината”, објаснува архитектката.

Гаражата стана летна трпезарија

Малата зграда во градината првобитно била гаража – затворена и без речиси никаква врска со надворешното. Интервенцијата била многу воздржана: отворен е еден од страничните ѕидови, за просторот да стане покриен и природно проветруван, со чувство како да си на отворено. „Ни се стори дека имаше огромен потенцијал и решивме да му дадеме сосема друга употреба, на трпезарија. Освен тоа, бамбусовиот мебел одговара на истиот материјален јазик што минува низ целата куќа”, вели Пратс.

Тоа е дел од пошироката логика на надворешните простори – ниту еден од нив нема една единствена намена. Терасата, базенот и различните делови од градината дозволуваат животот да си го најде своето место спонтано, зависно од часот, сезоната и расположението. „Најдобрите куќи не те обврзуваат да живееш на определен начин, туку ти даваат слобода да избереш”, вели авторката.

Изненадување под лажниот плафон

Едно од најголемите откритија на проектот било скриено под лажен плафон од трска: дрвена конструкција со главни носачи и голема арматура што со децении стоела невидена. Нејзиното откривање го смени текот на интервенцијата, која потоа се врти околу враќањето на оригиналната височина и светлина на куќата. Дневната зона денес е отворена и слободна – кујната, трпезаријата и салонот живеат во еден единствен простор.

Островот во кујната е поставен странично, затоа што не е замислен како класична работна површина, туку како помошно парче за секојдневните движења: подготовка на јадење, послужување или разговор додека некој готви. Целиот мебел е изработен по мерка и комбинира бамбус со работна површина од нерѓосувачки челик без споеви – отпорна и наменета за вистинско готвење. „Ни се допаѓа да мислиме на неа како на мала домашна работилница, место каде готвењето е дел од секојдневниот живот и каде споделувањето е исто толку важно колку и подготовката на јадењето”, вели Пратс.

Ефикасност без изгубен карактер

Термичката удобност е решена без да се изгуби ниту еден оригинален детал: дрвената конструкција е изолирана меѓу носачите за да остане видлива, фасадите добија внатрешна изолација, а куќата има вкрстено проветрување, систем за вентилација со рекуператор на топлина и аеротермија со подно греење. Враќањето на оригиналната височина ја наметна и потребата да се преиспита осветлувањето – решението е лесна челична конструкција, поставена таму каде порано бил лажниот плафон, што ги вклучува електрифицираните шини и висечките светилки без покривот да се наполни со техника.

Многу од парчињата и светилките веќе биле дел од домот и се вклопиле во обновените простори. Модуларниот кауч е од Living Divani, светилките од Louis Poulsen и Fritz Hansen се вклопуваат без да се натураат, а „Eames Lounge Chair” во издание на Vitra, поставен покрај печката на дрва, е едно од најомилените места на семејството. Дури и електричните прекинувачи од порцелан, од Modelec, се одбрани по истата логика. „Веруваме дека кога сè произлегува од една иста идеја, од дрвената конструкција до прекинувачот, архитектурата пренесува чувство на хармонија и безвременост”, објаснува Пратс.

Простор без определена намена

Мансардата е најслободниот дел од целата куќа – интимно, но светло место каде се чита, се одмара или само се ужива тишината, без ниту една доделена функција. Тоа не е луксуз, тоа е сериозна одлука: денешните домови се сè поотворени и повеќенаменски, но многу ретко резервираат агол за тишина и повлекување. „Мислиме дека најдобрите домови секогаш оставаат простор за неочекуваното, места без дефинирана програма, способни со текот на времето да се приспособат на потребите и на моментите на тие што живеат во нив”, вели внатрешната архитектка.

Во доградбата се наоѓа главната спална, организирана заедно со гардеробата и зоната со лавабо како еден непрекинат простор, без непотребни прегради. Само душот и тоалетот остануваат независни. Голем протечен прозор со тесни челични профили и подвижни ламели дозволува светлината и приватноста да се регулираат во текот на денот без да се откаже врската со градината. „Повеќе од спална, сакавме да создадеме место каде се одмара, се буди и се живее поминувањето на времето со мир”, вели Пратс.

Речиси сто години по изградбата, оваа куќа во Бањолес доби светлина, ефикасност и врска со градината – без да го изгуби идентитетот што ја определува од 1929-та. „Како архитекти и внатрешни архитекти, нема поголемо задоволство од тоа да видиш како една куќа престанува да биде проект и станува дом”, заклучува авторката. Кај нас, каде секоја втора реконструкција почнува со рушење на сè што „не е модерно”, ова е поинаква сметка: најскапата одлука во целата куќа била да не се допира она што веќе функционирало.