Ратко Младиќ почина на 27 август во притворската единица во Хаг, каде што ја издржуваше доживотната казна. Правосилната пресуда на Механизмот за меѓународни кривични судови од 2021 година го прогласи за виновен за геноцид во Сребреница, за злосторства против човечноста и за кршење на законите и обичаите на војувањето. Тоа не е спорна теза, ниту нечие мислење. Тоа е пресуда потврдена по жалба.

Речиси веднаш потоа српскиот министер за правда Ненад Вујиќ објави дека Младиќ ќе биде погребан со највисоки државни почести. Не со семејна церемонија. Не тивко. Со почести што една држава им ги дава на своите најзаслужни граѓани.

Кога државата ја избира страната

„Спремни сме, ако ни речат да дојдеме утре наутро, да бидеме во Хаг и да го преземеме телото на генералот Младиќ“, изјави Вујиќ за банјалучка телевизија. Забележете го зборот: генерал. Не осуден воен злосторник, туку генерал.

Адвокатот и правен експерт за воени злосторства Михаило Павловиќ вели дека Србија со ваквите потези сака „да ја зацементира својата улога во извршениот геноцид во Сребреница“. Тој потсетува дека Меѓународниот суд на правдата пресуди оти Србија не го извршила геноцидот и не била соучесник, но истовремено пресуди дека не го спречила. „Тешко е да се отргнеш од впечатокот дека даваме сѐ од себе за сепак да ја преземеме улогата во најтешкото можно злосторство извршено во Европа по Втората светска војна“, вели Павловиќ.

Олга Манојловиќ Пинтар, виша научна соработничка на Институтот за поновата историја на Србија, оди чекор понатаму. Според неа, изјавата на министерот е логично продолжение на политика која со години се темели на игнорирање на пресудите, величање на осудените и негирање на геноцидот. „Сите знаеме дека на лаги, а особено на вакви монструозни лаги, не можат да се градат општествени вредности, ниту правна и одговорна држава“, вели таа.

Брисел реагираше, Белград не се повлече

Европската комисија соопшти дека величањето на воени злосторници е „во спротивност со најосновните европски вредности и дека за тоа нема место ниту во ЕУ, ниту во земјите кандидати“. Формулација која секој на Балканот ја препознава: строга по тон, необврзувачка по последица.

Претседателот Александар Вучиќ беше повоздржан од својот министер, но не се огради од најавата за воени почести. Наместо тоа го осуди Хаг, кој според него ја сакал „смртта на Младиќ зад решетки“. Министерот за внатрешни работи Ивица Дачиќ на Инстаграм напиша дека судот покажал „антицивилизациско лице“ бидејќи одбил Младиќ последните денови да ги помине во Србија. Мртвиот човек стана жртва, а судот што го осуди за геноцид – злосторник.

Бројките што никој не ги спори

Младиќ беше уапсен во Србија во 2011 година, по 15 години криење. Судењето почна во 2012 година, а првостепената пресуда беше донесена врз основа на речиси 10.000 доказни предмети и сведочења на 591 сведок. Жалбениот совет ја потврди пресудата во 2021 година. Кој сака да тврди дека тоа е политички процес, треба прво да објасни што направил со тие десет илјади докази.

Опозицијата во Србија е поделена. Странката слобода и правда порача дека „никој што извршил злосторство не може да биде пример за идните генерации“. Од другата страна, претседателот на Новата демократска странка Србија Милош Јовановиќ изјави дека Младиќ предводел борба за слобода на српскиот народ. Движењето „Ми – Сила на народот“ го нарече херој.

Што останува од сето ова

Павловиќ смета дека нема цврста основа за судска постапка против Србија, но дека семејствата на жртвите би можеле да покренат постапка поради потези што величаат воен злосторник – повреда на правото на живот и забраната за дискриминација. Неговиот впечаток е дека тоа во моментов не ѝ значи многу на Белград.

За еден регион во кој речиси секоја земја има свои неразрешени сметки со деведесеттите, ова не е српско внатрешно прашање. Погребот со државни почести не е обред за мртов човек – тој е порака до живите за тоа што е дозволено да се слави. Прашањето што останува е дали некој во Брисел ќе ја однесе таа порака подалеку од соопштение за медиуми.