Охрид – Преспа 12 години биосферен резерват на УНЕСКО: титула за каталог или обврска што не ја исполнуваме?

На 3 ноември светот го одбележа Меѓународниот ден на биосферните резервати. Празникот е млад – УНЕСКО го прогласи во 2021 година, а за прв пат беше одбележан во 2022. Во светската мрежа од повеќе од 750 резервати во над 130 земји, Македонија има свое место со прекуграничниот резерват „Охрид – Преспа“, прогласен во јуни 2014 година заедно со Албанија.

Бројките се импресивни. Според податоците на УНЕСКО, македонскиот дел зафаќа 279.757 хектари, а албанскиот 166.653 – вкупно околу 446.410 хектари, на кои живеат околу 455.000 луѓе. Внатре се двете езера, планините меѓу и околу нив и националните паркови „Галичица“ и „Пелистер“ на македонската страна.

Биосферниот резерват не е национален парк со табла „забрането“. Идејата потекнува од програмата „Човекот и биосферата“ од 1971 година: природата не може да се заштити ако се исклучат луѓето што живеат во неа. Затоа секој резерват има три зони – строго заштитено јадро, тампон-зона за истражување и едукација и преодна зона во која луѓето живеат и работат, но без да го уништуваат пределот од кој зависат. Статусот не забранува, туку обврзува. И отвора врата кон проекти, фондови и екотуризам.

Тешко е да се најде подрачје што повеќе го заслужува ова. Охридското Езеро е старо повеќе од милион години и е дом на над двесте ендемски видови, меѓу кои и охридската пастрмка. На Листата на светското наследство на УНЕСКО е уште од 1979 година, а во 2019 заштитата беше проширена и на албанскиот дел. Преспанското Езеро е поврзано со Охридското преку подземни канали, па она што ќе се случи во едното, порано или подоцна се чувствува и во другото.

Тука почнува непријатниот дел. Преспа со децении го губи нивото на водата и се загадува од земјоделството. Охрид се бори со непланска градба, урбанизирано крајбрежје и непречистени отпадни води. УНЕСКО повеќепати предупредуваше дека Охридскиот регион може да се најде на Листата на загрозено светско наследство ако државата не ги спроведе препорачаните мерки. Признанието полека се претвора во опомена.

Значи прашањето за 3 ноември не е колку хектари имаме, туку што правиме со нив. Дали титулата ни е бренд за туристички каталози или обврска за вистинско управување? На хартија резерватот има три уредни зони. На терен – може ли некој да покаже каде завршува заштитеното јадро, а каде почнува бетонот?