Шпанскиот политичар Борха Семпер е еден од ретките пациенти кои го имаа онаа најретко среќно нешто во светот на ракот на панкреасот – рана дијагноза, во првиот стадиум, локализирана форма. Кога споделил во интервју со Пабло Мотос дека ја надминал болеста, многумина се прашаа – како? Одговорот не е статистика – тоа е состојба за која онколозите кажуваат дека е „медицински исклучителна”.

Цифрите не се нежни. Шпанија проценува 10.405 нови случаи на рак на панкреасот во 2026 година, со што се рангира како третата водечка причина за смрт од рак – и во наредните години може да стане втора. Во моментот на дијагноза, околу половина пациенти веќе имаат метастази. Само 15-20 проценти имаат можност за курабилна хирургија. Петгодишната преживеаност е меѓу 8 и 10 проценти.

Зошто е толку смртоносен? Според д-р Хосе Игнасио Мартин Валадес, шеф на одделот за дигестивни тумори во MD Anderson Cancer Center Madrid, причините се во самата биологија на болеста. „Ракот на панкреасот нема една единствена причина за лошата прогноза – тоа е резултат на серија карактеристики,” вели тој. Над 90 проценти од случаите имаат KRAS мутација која го убрзува растот. Десмопластичната строма околу туморот делува како физичка бариера која ги спречува хемотерапевтиците да продрат до клетките.

Уште поважно – не постои програма за скрининг за општата популација, како што постои за рак на дојка или дебелото црево. Д-р Марија Хосе Сафонт од Шпанското друштво за медицинска онкологија објаснува дека „болеста се открива во напредните фази, што го комплицира лекувањето и ја условува прогнозата”. Без рана детекција, останува само симптоматска медицина.

Симптомите се коварни и неспецифични: жолтенило на кожата и очите, темно урина и блед изметот, болка во стомакот која се шири кон грбот „како појас”, непланиран губиток на тежина, губиток на апетит, дигестивни тегоби, перзистентна дијареа. Понекогаш дијагнозата доаѓа по акутен панкреатит, тромбозни епизоди или ненадеен дијабетис. Главни ризични фактори – пушење, гојазност, алкохол и возраст преку 60, иако случаите кај помлади растат.

Што може Балканот да научи од ова? Прво – да не игнорира свои симптоми кои не пролетаат за неколку недели. Жолтенило не е алергија. Болка во грбот која не пролета не е „залудно”. Второ – редовно медицинско снимање за оние со ризични фактори може да биде разлика меѓу 90 проценти и 8 проценти. Третата – и најтешка – вистина е дека во земји без скрининг програми, единствениот скрининг кој ние самите можеме да го правиме е будноста на сопственото тело. И прашање за кое лекарите немаат подготвен одговор – „зошто моето тело не е нормално”. Тоа прашање, понекогаш, спасува живот.