Индустриското производство расте за 6,5 отсто. Рударството паѓа за 3,8 отсто. Двете бројки се од ист месец, за иста држава – и токму затоа втората е поинтересна од првата. Кога сè друго расте, а една гранка тоне, тоа веќе не е конјунктура. Тоа е нешто друго.

Податоците за јуни 2026 година го покажуваат тој расчекор, а тој се појавува во земја со документирано подземно богатство. Иницијативата „И Здравје и работа” тврди дека државата мора да го ослободи развојниот потенцијал, посочувајќи го проектот за бакар „Иловица-Штука”, проценет на околу 340 милиони евра инвестиција.

Бројката што најмногу боли не е финансиска, туку временска: над четири децении не е реализирана ниту една голема инвестиција во металичното рударство. Тоа не е показател за пазарот, тоа е показател за одлучувањето.

Во меѓувреме, глобалната побарувачка за бакар расте, а цената го надмина прагот од 14.000 долари за тон – метал што е потребен за секоја електрична мрежа, батерија и ветерница што светот ги гради во следната деценија.

Двете страни што не се исклучуваат – но не се ниту помирени

Пораката на иницијативата е формулирана внимателно: „Не бараме привилегии за ниту еден инвеститор. Бараме институциите да си ја вршат работата.” Ставот е дека заштитата на животната средина и економскиот развој не мора да бидат во судир, бидејќи модерното рударство подразбира строги еколошки стандарди и континуиран мониторинг.

Другата страна е подеднакво реална и не се решава со соопштение. Иловица лежи во струмичкиот регион – едно од најважните земјоделски подрачја во земјава, истото она чии производители оваа недела блокираа пат за откупната цена на пиперката. Прашањето што секој жител на тој крај си го поставува не е за бруто-домашниот производ, туку за водата и почвата од кои живее.

Во јуни судска одлука ја врати правната состојба на проектот, со што дилемата се отвори одново. Ветувањата се познати: над 1.000 работни места и потенцијален придонес од околу 3 отсто во бруто-домашниот производ.

Тука лежи вистинскиот тест, и тој не е ниту еколошки ниту економски – тој е институционален. Инвестицијата е развој само кога економската добивка и еколошкиот ризик се мерат со ист метар, од иста институција, со податоци што секој може да ги провери. Она што недостасува во оваа приказна веќе четириесет години не се пари и не е руда. Недостасува одлука што издржува проверка.