Две истражувања објавени во јуни стигнаа до заклучок што во Силиконската долина ретко се кажува гласно: фирмите што земаат ризичен капитал почесто завршуваат со обвинение за измама од оние што не земаат. Не затоа што основачите се полоши луѓе, туку затоа што системот што ги финансира ги притиска токму во таа насока.

Првото истражување доаѓа од британскиот Imperial College и францускиот Emlyon Business School. Истражувачите составиле база на технолошки основачи и компании против кои американските регулатори воделе граѓански и кривични постапки за измама со хартии од вредност меѓу 2000 и 2023 година. Второто, од Универзитетот во Торонто, разгледало 654 случаи на измама во американски стартапи финансирани со ризичен капитал во истиот период.

Бројката што најмногу кажува е од торонтското истражување: стартапите основани во прегреани пазари, со слаб надзор и слаба проверка од страна на инвеститорите, се 19 отсто поверојатно подоцна да извршат измама. Мерката, значи, не е карактерот на основачот – мерката е климата во моментот кога влегле парите.

Измамата има фази, и тие имаат име. Тим Вајс, еден од авторите на првото истражување, ја опишува како „фасадирање“ во три степени. Површинската фасада е кога основачот лаже колку е успешна фирмата – вообичаено во раната фаза, кога сè уште се продава визија. Втората фаза е засилена фасада: се произведуваат докази што ќе ја поткрепат лагата. Истражувањето наведува пример со апликација за тестирање која измислила клиентски договори и фактури, книжела непостоечки приход и со тие хартии убедила инвеститори да ја вреднуваат на милијарда долари.

Третата фаза е најдлабоката. Лагата се шири и врз самата технологија – демонстрации што не работат, способности што не постојат. Вајс тоа го нарекува градење „паралелни реалности“.

Најнеугодниот дел од двете истражувања не се однесува на основачите. Инвеститорите, велат авторите, понекогаш „заеднички ја создаваат измамата“ – и тоа не само преку нереалните очекувања за раст што ги наметнуваат, туку и со тоа што продолжуваат да ги финансираат истите луѓе против кои веќе имало обвинувања. Торонтското истражување најде малку докази дека претходна измама му пречи на некој да собере пари за нова фирма, дури и кога случајот бил широко покриен во медиумите. „Новите инвеститори и пошироко пазарот на ризичен капитал не ја казнуваат минатата недоличност“, стои во извештајот – што според авторите се совпаѓа со културата што го прегрнува неуспехот без да прашува која била причината.

Уште еден наод вреди да се запамети: стартапите во кои управниот одбор бил контролиран од основачите биле двојно поверојатно да извршат измама од оние со одбор контролиран од инвеститорите или со поделена контрола. Контролата без противтежа, се покажува, не е предност – таа е ризик.

Вајс предлага регулаторот автоматски да ги ревидира стартапите откако ќе поминат одреден праг на собрани инвестиции, наместо да чека тужба или пријава од вработен. И бара нешто потешко: инвеститорите да одговараат кога притиснале за раст што ниту една фирма не може да го оствари чесно. „Основачите немаат професионално тело што би поставило правила за тоа какви очекувања за раст се разумни“, вели тој.

Актуелната еуфорија околу вештачката интелигенција, предупредуваат авторите, е точно таквата клима од која се раѓаат овие случаи. Балканот ја познава сцената во друга облека – фирма што расте на хартија, ревизија што доцни, а сите знаат и никој не прашува. Прашањето не е дали бројките ќе се проверат, туку кој ќе го сноси товарот кога ќе се проверат.