Saktësisht 110 vjet më parë, më 30 shtator 1916, pas 18 ditë luftimesh të pandërprera, ushtria serbe më në fund e mori majën e Kajmakçalanit. Në Manastir, me vendosjen e luleve të freskëta në Varrezat Ushtarake Serbe, nisi shënimi dyditor i betejës, i organizuar nga Bashkësia e Serbëve në Maqedoni - Manastir.

Beteja u zhvillua nga 12 deri më 30 shtator 1916 mes forcave serbe dhe bullgare, në kuadër të Ofensivës së Manastirit në Frontin e Selanikut. Maja e malit Nixhe, në 2.524 metra lartësi mbidetare, ishte çelësi për kontrollin e Luginës së Pellagonisë dhe rrugës drejt Manastirit. Ushtarët luftonin në mjegull, erëra të akullta dhe borë, ndërsa për shkak të shtresës së hollë të dheut barrikadat mbrojtëse i ndërtonin me pllaka guri. Maja disa herë kaloi nga njëra ushtri te tjetra. Çmimi: rreth 5.000 të vrarë, të plagosur dhe të zhdukur. Në anën serbe luftuan Divizioni i Drinës i kolonelit Kërsta Smilaniq dhe njësitë vullnetare të vojvodës Vuk.

„Të gjithë e dini çfarë është Kajmakçalani, e dini çfarë kuptimi kanë varrezat ushtarake serbe këtu, ku prehen eshtrat e heronjve tanë. Po të mos ishin ata, nuk do të ishim as ne“, tha kryetari i Bashkësisë, Zoran Zhugiq, duke kujtuar se tridhjetë vjet më parë në shënim vinin shumë më pak njerëz.

Fjalët më të forta erdhën nga Beogradi. Ministrja serbe e Punës, Punësimit, Çështjeve të Veteranëve dhe Sociale, Milica Gjurgjeviq Stamenkovski, i quajti varrezat faltore dhe dëshmi të „vëllazërisë së përjetshme“ mes maqedonasve dhe serbëve, duke shtuar se 110 vjet më vonë „jemi para situatash kur duhet të përmbahemi kur themi se jemi më të afërmit e njëri-tjetrit“. Lule vendosi edhe zëvendëskryetarja e Manastirit, Marina Kërstiq, ndërsa programi vazhdoi me akademinë „110 vjet nga Kajmakçalani“ në Shtëpinë e Oficerëve.

Për Maqedoninë, Kajmakçalani është pjesë e një historie më të madhe dhe më të rëndë. Fronti i Selanikut ishte kohë kur ushtri të huaja luftonin në tokë maqedonase, ndërsa popullsia vendase paguante çmimin e një lufte që nuk e kishte nisur. Kujtimi i të rënëve është dinjitoz dhe legjitim. Pyetja është tjetër: kur do të shënohet me të njëjtin kujdes edhe ajo që kjo tokë përjetoi ndërsa të tjerët luftonin mbi të?