Të premten, më 2 tetor, në ndërtesën e Akademisë së Universitetit të Lejdenit, mbreti holandez Willem-Alexander pranoi diçka që rrallë ndonjë monark do ta porosiste për veten: pesë vëllime të trasha për rolin e dinastisë së tij, Shtëpisë Orange-Nassau, në historinë koloniale të Holandës. Studiuesi kryesor, profesori Gert Oostindie, ia dorëzoi rezultatet e punës së rreth 60 studiuesve. Studimin e kishte kërkuar vetë mbreti që në vitin 2022.

Pallati këmbëngul se qëndroi mënjanë. Hulumtimin e udhëhoqi një komitet i pavarur, sipas standardeve të Organizatës Holandeze për Hulumtime Shkencore, ndërsa Oborri Mbretëror, sipas versionit zyrtar, nuk pati pjesëmarrje thelbësore as në dizajn, as në realizim, as në formulimin e përfundimeve. Studiuesit morën qasje edhe në arkivat private të Kurorës. Pikërisht ky është detaji që ia vlen të nënvizohet: arkivi familjar i një shtëpie sunduese, i hapur për sy të huaj.

Përfundimi është i qartë dhe mbreti e lexoi me zë të lartë: kolonializmi dhe skllavëria kishin „mbështetje aktive nga sundimtarët, e më vonë edhe nga mbretërit“, përfshirë edhe pëlqimin e tyre për shtypjen e rezistencës. „Pa e pranuar atë që ndodhi, nuk mund të ecim përpara“, tha Willem-Alexander. „Ndiej përgjegjësi, para shoqërisë dhe para pasardhësve të njerëzve të skllavëruar, ta sqaroj rolin që familja ime ka pasur në historinë koloniale.“

Pastaj erdhi fjalia që hapi titujt. Mbreti tha se paraardhësit e tij ishin „fëmijë të kohës së tyre“, kur qëndrime të tilla mbizotëronin edhe në Holandë edhe në mbarë Evropën. Por shtoi se kjo nuk ia zvogëlon peshën konstatimit se mungonte „lidershipi disident“, i cili mund të kishte bërë dallimin. „Ky është përfundim prekës dhe tronditës. Përfundim që më prek shpirtin, edhe pse i përkas tri gjeneratave më vonë.“

Kjo nuk është falja e tij e parë. Willem-Alexander tashmë kërkoi falje për skllavërinë në vitin 2023, në 150-vjetorin e heqjes së saj në mbretëri, dhe sërish në vitin 2025, gjatë vizitës në Surinam. Përkushtimi ndaj komuniteteve postkoloniale, siç pranoi vetë, filloi vetëm me gjyshen e tij, mbretëreshën Juliana, dhe me nënën, princeshën Beatrix. Me fjalë të tjera - për shekuj para kësaj, kurora qëndronte në anën e gabuar.

„Nuk mund ta ndryshoj të kaluarën, por mund, aq sa është në fuqinë time, të kontribuoj pozitivisht për të tashmen dhe të ardhmen“, tha ai. Shtoi se pasojat e kolonializmit dhe skllavërisë ende ndihen në shoqëri, ndërsa diskriminimi dhe shfrytëzimi ekonomik janë, për fat të keq, diçka e zakonshme. Së bashku me mbretëreshën Máxima, premtoi, do të vazhdojë të punojë për „lidhje, shërim dhe pajtim“.

Mund të jesh cinik: falja nga pallati kushton pak, ndërsa asnjë vëllim nuk u kthen asgjë pasardhësve të të skllavëruarve. Por radha meriton vëmendje. Së pari shkencë e pavarur, pastaj arkiva familjare të hapura, dhe vetëm atëherë fjala e kurorës. Sa institucione në Ballkan, mbretërore apo republikane, do të guxonin t'i nënshtroheshin të njëjtit test me të kaluarën e tyre?