Во петокот, 2 октомври, во зградата на Академијата на Универзитетот во Лајден, холандскиот крал Вилем-Александар прими нешто што ретко кој монарх би го нарачал за себе: пет дебели тома за улогата на сопствената династија, Оранско-Насауската куќа, во колонијалната историја на Холандија. Главниот истражувач, професорот Герт Остинди, му ги предаде резултатите од работата на околу 60 истражувачи. Студијата ја побарал самиот крал уште во 2022 година.

Палатата инсистира дека се држела настрана. Истражувањето го водел независен комитет, според стандардите на Холандската организација за научни истражувања, а Кралскиот двор, според официјалната верзија, немал суштинско учество ни во дизајнот, ни во изведбата, ни во формулирањето на заклучоците. Истражувачите добиле пристап и до приватните архиви на Круната. Токму тоа е деталот што вреди да се подвлече: семеен архив на владејачка куќа, отворен за туѓи очи.

Заклучокот е јасен и кралот го прочита гласно: колонијализмот и ропството имале „активна поддршка од владетелите, а подоцна и од кралевите“, вклучително и нивна согласност за задушување на отпорот. „Без да признаеме што се случило, не можеме да одиме напред“, рече Вилем-Александар. „Чувствувам одговорност, пред општеството и пред потомците на поробените луѓе, да ја расчистам улогата што моето семејство ја имало во колонијалната историја.“

Потоа дојде реченицата што ги отвори насловите. Кралот рече дека неговите предци биле „деца на своето време“, кога такви биле преовладувачките ставови и во Холандија и низ цела Европа. Но додаде дека тоа не ја намалува тежината на констатацијата дека недостасувало „дисидентско лидерство“, кое можело да направи разлика. „Тоа е трогателен и потресувачки заклучок. Заклучок што ми допира до душата, иако припаѓам на три генерации подоцна.“

Ова не му е прво извинување. Вилем-Александар веќе се извини за ропството во 2023 година, на 150-годишнината од неговото укинување во кралството, и повторно во 2025, при посетата на Суринам. Посветеноста кон постколонијалните заедници, како што сам призна, започнала дури со неговата баба, кралицата Јулијана, и со мајка му, принцезата Беатрикс. Со други зборови – со векови пред тоа, круната стоела на погрешната страна.

„Не можам да го сменам минатото, но можам, колку што е во моја моќ, позитивно да придонесам за сегашноста и иднината“, рече тој. Додаде дека последиците од колонијализмот и ропството сè уште се чувствуваат во општеството, а дискриминацијата и економската експлоатација се, за жал, нешто вообичаено. Заедно со кралицата Максима, вети, ќе продолжи да работи на „поврзување, лекување и помирување“.

Може да се биде циничен: извинувањето од палата чини малку, а ниту еден том не им враќа ништо на потомците на поробените. Но редоследот вреди внимание. Прво независна наука, па отворени семејни архиви, па дури тогаш збор од круната. Колку институции на Балканот, кралски или републикански, би се осмелиле на истиот тест со сопственото минато?