Ka vende ku e kaluara nuk do të mbetet e varrosur. Në Tuam, në qarkun irlandez Golvej, nga dheu vazhdojnë të dalin eshtra fëmijësh - në vendin e një ish-shtëpie për nënat e pamartuara dhe fëmijët e tyre, germuesit gjetën së fundmi edhe 22 trupa foshnjash. Me këtë, numri i përgjithshëm i mbetjeve të gjetura ngjitet në 99.

Shtëpia funksionoi mes viteve 1925 dhe 1961, nën drejtimin e urdhrit katolik të murgeshave Bon Sekur. Gjysmë shekulli më vonë, bota mëson se si përfunduan fëmijët që vdiqën atje - shumë prej tyre, sipas hetimit, ishin hedhur në një gropë septike që banorët vendas thjesht e quajnë „Gropa”.

Historia nuk shpërtheu dje. Që në vitin 2014, historiania vendase Katrin Korles gjeti 796 çertifikata vdekjeje për fëmijë dhe foshnja që ndërruan jetë në institucion - dhe për asnjë prej tyre nuk kishte shënim se ku ishte varrosur. Gati një mijë fëmijë, e asnjë varr në letër. Kush i mbante ato regjistra, dhe pse papritmas pushuan së shkruari emrat?

Gjetjet e reja u mblodhën gjatë rreth gjashtë javëve pune, të përfunduara më 15 korrik. Trupat u nxorën nga arkivole në cepin jugperëndimor të vendit, në një pjesë që historikisht ishte shënuar si varrezë. Të gjitha mbetjet tani po transferohen në një morg dhe laborator të ri në Togermor, ku specialistët do të përpiqen, përmes ekzaminimeve me rreze X dhe skanimit 3D, t'u kthejnë fëmijëve të paktën një moshë, një gjini dhe një emër.

Deri tani 62 persona kanë dhënë mostra ADN-je për të ndihmuar në identifikim. Urdhri Bon Sekur pranoi se fëmijët ishin varrosur në një „mënyrë të papërshtatshme dhe të papranueshme”, kërkoi falje dhe pagoi 2,14 milionë paund për shpenzimet e germimit. Këshilli komunal i Golvejit, që ishte pronar i institucionit, gjithashtu kërkoi falje - pasi në vitin 2021 një komision hetimor publikoi raportin e vet.

Kërkimfalja është e lehtë kur dëshmitarët janë tashmë të vdekur. Puna në terren pritet të zgjasë deri në vitin 2027, ndërsa analizat edhe disa vjet më pas. Dhe ndërsa shteti irlandez më në fund hap atë që me dekada e mbulonte, mbetet pyetja që nuk kërkon laborator për t'u përgjigjur: sa e dinte shoqëria për këtë, dhe zgjodhi të shihte nga ana tjetër?