Има места каде минатото не сака да остане закопано. Во Туам, во ирскиот округ Голвеј, од земјата и понатаму излегуваат детски коски – на местото на некогашниот дом за немажени мајки и нивните деца ископувачите неодамна пронајдоа уште 22 тела на доенчиња. Со тоа вкупниот број на пронајдени остатоци се искачи на 99.

Домот работел меѓу 1925 и 1961 година, под управа на католичкиот ред на сестрите Бон Секур. Половина век подоцна, светот дознава како завршиле децата кои таму умреле – многумина од нив, според истражувањата, биле фрлени во септичка јама што локалните жители ја нарекуваат едноставно „Јамата”.

Приказната не изби вчера. Уште во 2014 година локалната историчарка Кетрин Корлес пронајде 796 умреници за деца и бебиња што починале во установата – а за ниту едно од нив немаше запис каде е погребано. Речиси илјада деца, а ни еден гроб на хартија. Кој ги водеше тие книги, и зошто одеднаш престанаа да пишуваат имиња?

Новите наоди се собрани за околу шест недели работа, завршена на 15 јули. Телата се извадени од ковчези на југозападниот раб на локацијата, во дел што историски бил означен како гробишта. Сите остатоци сега се пренесуваат во нова мртовечница и лабораторија во Тогермор, каде специјалисти ќе се обидат, преку рендгенски прегледи и 3Д скенирање, да им вратат на децата барем возраст, пол и име.

Досега 62 лица дале примероци од ДНК за да помогнат во идентификацијата. Редот Бон Секур призна дека децата биле погребани на „несоодветен и неприфатлив начин”, се извини и уплати 2,14 милиони фунти за трошоците на ископувањето. Општинскиот совет на Голвеј, кој бил сопственик на установата, исто така се извини – откако во 2021 година една истражна комисија го објави својот извештај.

Извинувањето е лесно кога сведоците се веќе покојници. Работата на терен треба да трае до 2027 година, а анализите уште неколку години потоа. И додека ирската држава конечно го отвора она што децении го покриваше, останува прашањето што не бара лабораторија за да се одговори: колку општества го знаеле ова, а избрале да гледаат на друга страна?