Романија ги исклучи двата реактора во нуклеарната централа „Чернавода“. Не поради дефект, не поради недостиг на гориво – поради вода. Дунав падна на историски низок водостој, а двата реактора од по 706 мегавати не можат безбедно да ја извлекуваат количината вода потребна за ладење. Ова е првпат двата реактора истовремено да престанат да произведуваат струја од таа причина. Во нормални услови „Чернавода“ обезбедува околу една петтина од романската електрична енергија.

Унгарија е во истата ситуација. Нуклеарната централа „Пакш“, која обезбедува околу 40 проценти од производството во земјата, работи со околу 240 мегавати наместо со вообичаените два гигавати. Централата сè уште не е целосно исклучена – унгарските власти во понеделник соопштија дека минималното производство може да продолжи уште ден или два. Ако Дунав продолжи да опаѓа, целосното гасење ќе биде првото во нејзината 44-годишна историја.

Кога една река ја држи половина Европа

Романската морнарица контролирано минираше карпи во еден од ракавите на Дунав, за да пренасочи повеќе вода кон „Чернавода“. Тоа личи на сцена од филм за вонредна состојба, но целта е сосема практична – да се обезбеди доволно вода за ладење.

Дунав со децении се третираше како бесплатна инфраструктура што природата ја дава на континентот. Неговата вода ги лади нуклеарните и термоелектраните, ги движи хидроцентралите, носи гориво и суровини, овозможува извоз на жито. Кога водостојот паѓа, сите тие функции почнуваат да попуштаат истовремено: хидроцентралата нема доволен проток, термоелектраната не може лесно да ја отстрани вишокот топлина, нуклеарката мора да го намали производството за да ги почитува безбедносните ограничувања, а баржите пловат со помал товар.

Ниската вода го погоди и производството на хидроцентралите на Ѓердап. Во Романија фабриките на „Дачија“ и „Форд“ привремено го прекинаа производството за да ослободат околу 200 мегавати моќност. Унгарскиот премиер Петер Маѓар предупреди на критични денови и ги повика компаниите и граѓаните доброволно да ја намалат потрошувачката.

Најопасниот дел не е физичкиот недостиг

Цената на унгарската берза HUPX се искачи над 150 евра за мегават-час. Раст има и во Романија, Австрија, Бугарија, Хрватска и Германија. Проблемот е што сите бараат струја од ист регионален пазар, во исто време, а ограничените прекугранични капацитети го стеснуваат просторот за увоз.

Значи, во цената не се вградува само недостигот од мегавати. Во неа влегуваат ризикот, неизвесноста и стравот дека следниот ден ќе има уште помалку достапно производство. Пазарот ја пресметува кризата пред таа целосно да се појави во приклучницата.

Каде влегува Македонија во таа равенка

РЕК „Битола“ не се лади со вода од Дунав и македонскиот систем не зависи директно од „Пакш“ или „Чернавода“. Но е поврзан со регионалниот пазар – и кога Унгарија, Романија, Србија, Бугарија и Хрватска истовремено бараат дополнителна струја, увозот станува поскап и потешко достапен. На македонската берза МЕМО веќе се регистрирани цени над 100 евра за мегават-час.

Тоа не значи дека сметките на домаќинствата утре автоматски ќе пораснат. Цената за домаќинствата зависи од регулираните механизми, набавките на универзалниот снабдувач, домашното производство и одлуките на институциите. Изложени се стопанствата што купуваат на слободен пазар – кај нив поскапата струја брзо станува поскапо производство, транспорт и ладење.

Домашните бројки од мај изгледаат добро: според Државниот завод за статистика, произведени се 462.653 мегават-часа, со што биле покриени 96,5 проценти од домашната потрошувачка. Мај, сепак, не е август – ниту е октомври. Прашањето што вреди да го зададеме сега, а не во есен, е колку струја можеме да произведеме сами ако сушата не попушти.