Пред милиони луѓе да застанат во ред за да се фотографираат во нејзините огледални соби, Јајои Кусама веќе живееше во свет без граници – само што тој свет не беше избор, туку симптом. Јапонската уметница почина на 14 август во болница во Токио, на 97 години. Ателјето соопшти дека сликала до последните денови и дека четката не ја испуштила.

Халуцинациите ѝ почнале во детството во Мацумото, во богато семејство што се занимавало со растенија. Ѝ зборувале цветови. Шарата од чаршафот се множела додека не ги покриела ѕидовите, таванот и сопственото тело. Мајка ѝ ги фрлала боите и ја подготвувала за мажачка. Кусама почнала да ги црта визиите во тетратки како противотров – буквално за да ја намали стравот.

Од тие тетратки излезе јазик што светот го учеше педесет години

Точките, бесконечните мрежи, повторувањето на истата форма додека не исчезне работ – сето тоа што денес го препознава секој тинејџер на Инстаграм, било изградено од нешто што ја мачело. Откако видела репродукции од Џорџија О’Киф во една книга, ѝ напишала писмо со молба за совет. Одговорот стигнал и ја охрабрил да ја покаже работата. Кон крајот на педесеттите заминала во Њујорк.

Њујорк не ја чекаше со отворени раце. Жена, Јапонка, во сцена во која доминираа мажи – Кусама со години тврдеше дека нејзините идеи завршиле кај колеги што добиле поголеми изложби. Во 1966 на Венециското биенале, без официјална покана, поставила 1.500 огледални топки и почнала да ги продава по два долари под слоганот „Вашиот нарцизам на продажба“, додека организаторите не ја прекинале. Дваесет и седум години подоцна, Јапонија ја избра неа официјално да ја претставува на истото биенале.

Од 1977 година живееше во психијатриска болница по сопствена волја

Се вратила во Јапонија во 1973, а четири години подоцна сама се сместила во установа во Токио. Секој ден одела до ателјето во близина и се враќала навечер. Таму останала до крајот. Тиквите, кои ѝ носеле спокој од детството, станале нејзин заштитен знак – „Тиквите ми зборуваат“, велеше.

Признанието стигна доцна, кон крајот на осумдесеттите, а огледалните соби од шеесеттите станаа глобален феномен половина век откако беа направени. Соработуваше со Луј Витон. Редовите пред нејзините изложби траеја со часови.

Приказната обично се раскажува како триумф, и е. Но вреди да се забележи дека таа не го смени ниту едно нешто за да се допадне – светот се смени. Колку талент кај нас чека некој прво да се согласи со него, па да го признае?