Девет и пол до десет денари за килограм пченица. Тоа е цената со која пелагониските земјоделци ја завршија оваа жетва.

Пред пет-шест години истото жито се откупувало за 19 денари. Значи не станува збор за пад од неколку проценти – станува збор за околу половина од цената што ја паметат самите производители.

А сега броевите што ја прават приказната сериозна. Земјоделците уште пред откупот предупредуваа дека за одржливо производство е потребна цена меѓу 15 и 18 денари. Со навремено исплатени субвенции, вкупниот приход би можел да достигне 22 до 23 денари – ниво на кое, според нивните пресметки, производството останува економски оправдано.

Добија десет. И тука почнува вистинскиот дел.

Каде отиде разликата

Миле Кебакоски од Здружението „Југозапад Фармери“ ја објасни патеката на житото со зачудувачка прецизност: дел се извезол во соседството, дел останал складиран кај земјоделците, а дел кај трговците – кои сега чекаат тендер за откуп на родот за државните стокови резерви.

„Трговците не беа контролирани од никого и толку многу ја намалија цената за да има поголема разлика за тендерот за да можат да си поделат, ако има тука нешто симптоматично, а има сигурно оти истите ‘актери’ се појавуваат кога ќе има тендер за стоковите резерви за пченицата“, изјави Кебакоски.

Прочитајте ја таа конструкција како модел, не како обвинување. Трговец купува жито од земјоделец по 10 денари. Истиот трговец потоа му го продава на државата преку тендер за стокови резерви – по повисока цена. Земјоделецот го носел ризикот од времето, приносот, горивото, семето, ѓубривата и заштитата. Разликата ја носи посредникот.

Земјоделецот Златко Џумковски го кажа тоа без економска терминологија: „Зошто му е сега состанок кога житото се предаде и прекупците ќарија по 2 денари од килограм, а можеби и повеќе на маката на земјоделците. Пченицата ни ја зедоа беспари, а сега и лебот ќе го поскапат.“

И додаде споредбата што најмногу боли: пред пет-шест години житото го зеле за 19 денари, а лебот не поскапел. Сега житото е откупено на девет и пол, а лебот ќе поскапи.

Ова не е барање за милост. Постои закон

Тука е делот што го менува целиот регистар на приказната, и што институциите најмалку сакаат да го слушнат.

Според Законот за земјоделство и рурален развој, за стратешките култури се гарантира заштитна цена, која се пресметува врз основа на производната цена зголемена за 25 проценти. И понатаму: во услови на пазарни нарушувања, кога откупната цена е помала од пресметаната заштитна цена, државата е задолжена да ја доисплати разликата.

Ѓорги Каракашев од Националната земјоделска мрежа го рече тоа со зборови што не оставаат простор за толкување: во случај на непочитување на оваа законска мерка, државата грубо го крши Законот и за тоа треба да има институционална и лична кривична одговорност.

Само што производната цена ја нема

И сега трикот, кој е толку елегантен што вреди да се објасни бавно.

Заштитната цена се пресметува од производната цена. Ако производна цена не постои како документ, заштитна цена не може да се пресмета. А ако заштитна цена не може да се пресмета – не може да се утврди дека откупната е под неа. Обврската за доплата, формално, никогаш не се активира.

Според Каракашев, за житариците од реколтата 2025 Министерството за земјоделство до ден-денес нема изготвено производна цена за јачменот и за пченицата – и покрај законската обврска.

Значи законот не е укинат. Тој само нема број на кој да се прикачи.

Дека тоа може да се направи кога има волја, покажува историјата: за реколтата 2023 Националната земјоделска мрежа излобирала документ од Земјоделскиот институт Скопје со производна цена од 19 денари за пченица и 15 за јачмен – и таа година се остварила рекордна цена за двете култури. За реколтата 2024, со одлука на Владата, преку Интервентниот фонд биле одобрени пет милиони евра, односно три денари по предаден килограм пченица и шест илјади денари по хектар за јачменот.

Што бараат сега

На средбата во Прилеп земјоделските здруженија побараа пет работи: дополнителни 5 денари по килограм од Интервентниот фонд, итна исплата на субвенциите за 2024 за предадена пченица, по површина и по остварен принос, корекција на Програмата за субвенционирање за 2026, и стопирање на увозот на пченица и брашно од Србија.

Едно од тие барања покажува како администрацијата создава проблем сама. По старата програма земјоделците сееле 150 килограми семенски материјал по хектар; новата бара 200. Но сеењето е одработено пред промената – и сега, како што вели Кебакоски, за таа дополнителна количина не може да се најде ни фискална сметка ни фактура, бидејќи завршните сметки биле до Нова година.

Министерот: цената е берзанска

Министерот за земјоделство Борче Серафимовски пред две недели во Прилеп посочи дека допрва ќе се анализираат приносите и дека цената е берзанска работа која не зависи само од државата, туку и од регионот. Најави претходна анализа и претходно дефинирање на цената заедно со откупувачите и со регионот.

Со ребалансот на буџетот е најавено дека ќе бидат исплатени околу една милијарда и 200 милиони денари за субвенции, во кои се опфатени и житните култури.

Земјоделците велат нешто пократко: доцна е за состаноци. Метин Куртов од Конче го рече со иронија што не бара коментар – „Нели е малку ‘рано’ за состанок за пченицата, пченицата отиде за мизерни 10 денари сега состанувајте се секој ден ако сакате“.

Ако производната цена е повисока од онаа по која земјоделецот го продава житото, производството ја губи економската логика, предупредува Кебакоски – а тоа значи помалку површини под пченица и поголема зависност од увоз. Тоа е и целата сметка: државата може да плати 5 денари по килограм сега, или да плаќа увозна пченица подоцна. Разликата е што во втората варијанта нема кому да му го фактурира ризикот.